طرح بسته بندی مواد غذایی

آخرین ویرایش در ۱۴۰۵/۰۷/۰۷

بسته بندی مواد غذایی یکی از بخش های کلیدی زنجیره تولید، فرآوری، توزیع و عرضه محصولات غذایی است و نقش مستقیمی در حفظ کیفیت، ایمنی، افزایش ماندگاری و کاهش ضایعات محصول دارد. انتخاب صحیح نوع بسته بندی می تواند از ماده غذایی در برابر رطوبت، اکسیژن، نور، آلودگی های محیطی، آسیب های فیزیکی و ورود عوامل مخرب محافظت کند و شرایط مناسب تری برای حمل و نقل، انبارداری و عرضه محصول فراهم سازد.

در صنعت مدرن غذا، بسته بندی تنها یک پوشش محافظ محسوب نمی شود. طراحی بسته، جنس مواد مصرفی، روش بسته بندی، اطلاعات درج شده روی محصول و سهولت استفاده از آن، همگی می توانند بر تصمیم خرید مصرف کننده، هویت برند و قابلیت رقابت محصول در بازار اثرگذار باشند. به همین دلیل انتخاب فناوری و ماشین آلات بسته بندی باید متناسب با ویژگی های محصول، مدت ماندگاری مورد انتظار، شرایط نگهداری، بازار هدف و الزامات بهداشتی انجام شود.

افزایش تقاضا برای مواد غذایی آماده و نیمه آماده، محصولات فرآوری شده، بسته بندی های تک نفره و محصولات دارای قابلیت نگهداری طولانی تر، اهمیت سرمایه گذاری در حوزه فرآوری و بسته بندی مواد غذایی را افزایش داده است. در ایران نیز تنوع بالای محصولات کشاورزی و غذایی، ظرفیت صنایع تبدیلی و نیاز بازار داخلی و صادراتی، زمینه فعالیت واحدهای تخصصی فرآوری و بسته بندی مواد غذایی را فراهم کرده است.

در یک طرح توجیهی بسته بندی و فرآوری مواد غذایی، صرفا خرید دستگاه و بسته بندی محصول مورد بررسی قرار نمی گیرد؛ بلکه نوع ماده اولیه، فرآیند تولید و فرآوری، روش افزایش ماندگاری، انتخاب مواد بسته بندی، ظرفیت خط تولید، ماشین آلات مورد نیاز، الزامات کنترل کیفیت، شرایط نگهداری و سردخانه، بازار فروش، میزان سرمایه گذاری و هزینه های تولید باید به صورت یکپارچه ارزیابی شوند. نتیجه این بررسی مشخص می کند که اجرای واحد فرآوری و بسته بندی در چه مقیاس و با چه فناوری می تواند از نظر فنی و اقتصادی توجیه پذیر باشد.

انواع بسته بندی مواد غذایی از نظر جنس و فناوری

انتخاب نوع بسته بندی مواد غذایی به ویژگی های فیزیکی، شیمیایی و میکروبی محصول، میزان حساسیت آن به اکسیژن، نور و رطوبت، دمای فرآوری و نگهداری، مدت ماندگاری مورد انتظار، روش توزیع و بازار هدف بستگی دارد. به همین دلیل نمی توان یک نوع بسته بندی را برای همه محصولات غذایی مناسب دانست.

در طراحی یک خط فرآوری و بسته بندی مواد غذایی، علاوه بر جنس ظرف یا فیلم بسته بندی، باید فناوری پرکنی و درزبندی، میزان نفوذپذیری بسته در برابر گازها و بخار آب، مقاومت حرارتی و مکانیکی و سازگاری ماده بسته بندی با محصول نیز مورد ارزیابی قرار گیرد. مهم ترین انواع بسته بندی مواد غذایی عبارتند از:

بسته بندی پلیمری و پلاستیکی

پلیمرها از پرکاربردترین مواد در صنعت بسته بندی مواد غذایی هستند و به صورت فیلم، کیسه، پاکت، بطری، ظرف، سینی و درپوش استفاده می شوند. پلی اتیلن (PE)، پلی پروپیلن (PP)، پلی اتیلن ترفتالات (PET) و برخی ساختارهای چند لایه از نمونه های رایج هستند. وزن کم، قابلیت شکل دهی، امکان دوخت حرارتی و هزینه مناسب از مهم ترین مزایای آنهاست. با این حال نوع پلیمر باید متناسب با دمای محصول، میزان چربی، شرایط نگهداری و نیاز به سد کنندگی در برابر اکسیژن و رطوبت انتخاب شود.

بسته بندی های انعطاف پذیر و چند لایه

پاکت ها، لفاف ها و فیلم های چند لایه برای محصولاتی مانند چیپس، خشکبار، قهوه، ادویه، محصولات منجمد، شیرینی و بسیاری از مواد غذایی فرآوری شده کاربرد دارند. در این بسته ها معمولا چند ماده با خواص متفاوت با یکدیگر ترکیب می شوند تا مقاومت مکانیکی، قابلیت چاپ، دوخت پذیری و خاصیت سد کنندگی در برابر اکسیژن، نور یا رطوبت افزایش یابد. انتخاب ساختار لایه ها تاثیر مستقیمی بر ماندگاری محصول دارد.

بسته بندی کاغذی و مقوایی

کاغذ و مقوا در بسته بندی محصولاتی مانند آرد، شکر، چای، غلات صبحانه، شیرینی، فست فود و محصولات خشک استفاده می شوند. وزن کم، قابلیت چاپ مناسب و امکان استفاده گسترده در بسته بندی ثانویه از مزایای این گروه است. کاغذ و مقوای ساده مقاومت محدودی در برابر رطوبت، روغن و گازها دارند و در بسیاری از کاربردهای غذایی از پوشش ها یا ساختارهای چند لایه برای بهبود عملکرد آنها استفاده می شود.

بسته بندی شیشه ای

بطری و جار شیشه ای برای محصولاتی مانند مربا، ترشی، سس، نوشیدنی، عسل، کنسرو و برخی محصولات پاستوریزه کاربرد دارند. شیشه سد بسیار مناسبی در برابر نفوذ گاز و رطوبت ایجاد می کند و امکان مشاهده محصول را نیز فراهم می سازد. مقاومت مناسب در برابر بسیاری از مواد غذایی از مزایای آن است، اما وزن بالا، شکنندگی و هزینه بیشتر حمل و نقل از محدودیت های این نوع بسته بندی محسوب می شود.

بسته بندی فلزی

قوطی های فولادی و آلومینیومی در تولید انواع کنسرو، کمپوت، ماهی، گوشت، حبوبات، نوشیدنی و برخی محصولات آماده مصرف استفاده می شوند. بسته بندی فلزی مقاومت مکانیکی بالا و سد بسیار خوبی در برابر نور، اکسیژن و رطوبت ایجاد می کند و در صورت طراحی مناسب می تواند فرآیندهای حرارتی مانند پاستوریزاسیون یا استریلیزاسیون را تحمل کند. نوع پوشش داخلی قوطی باید با ترکیب ماده غذایی و فرآیند تولید سازگار باشد.

سینی و ظروف ترموفرم شده

سینی ها و ظروف شکل داده شده حرارتی به طور گسترده برای بسته بندی گوشت تازه، مرغ، ماهی، میوه و سبزی، پنیر، غذاهای آماده و محصولات منجمد استفاده می شوند. این ظروف معمولا از مواد پلیمری یا ساختارهای چند لایه ساخته شده و بسته به محصول می توانند همراه با فیلم درپوش، وکیوم یا اتمسفر اصلاح شده مورد استفاده قرار گیرند.

بسته بندی آسپتیک

در فرآوری و بسته بندی آسپتیک، محصول و بخش های مرتبط با فرآیند و بسته بندی به گونه ای کنترل و استریل می شوند که محصول در شرایط تجاری استریل داخل بسته قرار گیرد. این فناوری به ویژه برای شیر UHT، خامه، نوشیدنی های میوه ای، پوره ها، سس ها و برخی محصولات مایع مناسب است. یکی از مزایای مهم آن، امکان دستیابی به ماندگاری طولانی محصول بدون نیاز به نگهداری سرد پیش از باز شدن بسته، در صورت طراحی و اجرای صحیح فرآیند است.

بسته مورد استفاده در سیستم آسپتیک الزاما فقط از کاغذ، پلی اتیلن و آلومینیوم ساخته نمی شود و بسته به سیستم تولید می تواند اشکال و ساختارهای متفاوتی داشته باشد.

بسته بندی وکیوم یا خلاء

در بسته بندی خلاء، بخش عمده هوای داخل بسته پیش از درزبندی خارج می شود. کاهش اکسیژن می تواند سرعت برخی واکنش های اکسیداسیون و رشد گروهی از میکروارگانیسم های هوازی را کاهش دهد. این روش برای محصولاتی مانند گوشت، پنیر، فرآورده های گوشتی، قهوه و برخی مواد غذایی آماده کاربرد دارد. استفاده از وکیوم باید همراه با کنترل مناسب دما، بهداشت و شرایط نگهداری محصول باشد.

بسته بندی با اتمسفر اصلاح شده (MAP)

در فناوری Modified Atmosphere Packaging یا MAP، ترکیب گازهای داخل بسته با هدف افزایش ماندگاری و حفظ کیفیت محصول تغییر داده می شود. معمولا نسبت اکسیژن، دی اکسید کربن و نیتروژن بر اساس نوع ماده غذایی تنظیم می شود. این فناوری در بسته بندی گوشت تازه، مرغ، پنیر، محصولات نانوایی، میوه و سبزی تازه و غذاهای آماده کاربرد گسترده ای دارد.

بسته بندی فعال و هوشمند

بسته بندی های فعال و هوشمند نسل پیشرفته تری از سیستم های بسته بندی مواد غذایی هستند. در بسته بندی فعال ممکن است از جاذب اکسیژن، کنترل کننده رطوبت یا سایر فناوری ها برای کمک به حفظ کیفیت محصول استفاده شود. بسته بندی هوشمند نیز می تواند از شاخص ها، حسگرها یا فناوری های ردیابی برای ارائه اطلاعات درباره شرایط محصول، زنجیره تامین یا وضعیت نگهداری استفاده کند.

در انتخاب بهترین روش بسته بندی مواد غذایی باید مجموعه ای از عوامل شامل نوع محصول، میزان رطوبت و چربی، حساسیت به اکسیژن و نور، دمای فرآوری، شرایط انبارداری، مدت ماندگاری، بازار هدف، هزینه مواد بسته بندی و ظرفیت خط تولید به صورت همزمان بررسی شوند. بنابراین انتخاب نوع بسته بندی یکی از تصمیمات اصلی در تدوین طرح توجیهی بسته بندی و فرآوری مواد غذایی محسوب می شود و می تواند مستقیما بر سرمایه گذاری ثابت، هزینه تولید، ضایعات محصول، کیفیت نهایی و قابلیت رقابت واحد تولیدی اثر بگذارد.

کد آیسیک و کد محصول مرتبط با بسته بندی مواد غذایی

کد آیسیک یا ISIC برگرفته از عبارت International Standard Industrial Classification of All Economic Activities و به معنای طبقه بندی استاندارد بین المللی فعالیت های اقتصادی است. این نظام برای طبقه بندی فعالیت های اقتصادی و ایجاد یک ساختار استاندارد برای ثبت و تحلیل فعالیت واحدهای تولیدی و خدماتی مورد استفاده قرار می گیرد.

در ایران، هنگام تدوین طرح توجیهی، دریافت جواز تاسیس و بررسی فعالیت واحدهای صنعتی، علاوه بر طبقه بندی فعالیت، از کدهای تفصیلی محصول نیز استفاده می شود. به همین دلیل در حوزه بسته بندی مواد غذایی، هر گروه محصول می تواند کد اختصاصی متفاوتی داشته باشد و نمی توان یک کد واحد را برای تمام فعالیت های بسته بندی مواد غذایی در نظر گرفت.

برخی از مهم ترین کدهای مرتبط با طرح بسته بندی مواد غذایی عبارتند از:

انتخاب کد مناسب باید دقیقا بر اساس نوع محصول، میزان فرآوری و فعالیت تعریف شده برای واحد انجام شود. برای مثال، واحدی که صرفا حبوبات خریداری، پاکسازی، سورت و بسته بندی می کند از نظر نوع فعالیت با کارخانه ای که ماده غذایی جدیدی را از طریق پخت، اختلاط، خشک کردن، تخمیر، کنسرو کردن یا سایر عملیات فرآوری تولید می کند یکسان نیست.

به همین دلیل در طرح توجیهی بسته بندی و فرآوری مواد غذایی باید ابتدا سبد محصولات نهایی مشخص شود و سپس کد محصول، ظرفیت تولید، ماشین آلات، فرآیند تولید و مجوزهای مورد نیاز برای هر محصول به صورت جداگانه تعیین شود.

همچنین ممکن است کدهای محصول و عناوین قابل انتخاب در سامانه های صدور مجوز وزارت صمت در طول زمان اصلاح یا به روزرسانی شوند. بنابراین پیش از ثبت جواز تاسیس یا پروانه بهره برداری، کد محصول نهایی باید بر اساس آخرین اطلاعات سامانه های رسمی صدور مجوز و عنوان دقیق فعالیت استعلام شود.

کد تعرفه گمرکی مرتبط با صنعت بسته بندی مواد غذایی

کد تعرفه گمرکی یا HS Code، کدی استاندارد برای طبقه بندی کالاها در تجارت بین المللی است و در فرآیندهایی مانند ثبت سفارش، واردات، صادرات، اظهار گمرکی، تعیین حقوق ورودی و تهیه آمار تجارت خارجی مورد استفاده قرار می گیرد.

در صنعت بسته بندی مواد غذایی یک کد تعرفه واحد برای تمام انواع بسته بندی وجود ندارد. کد HS بر اساس جنس بسته، نوع ظرف، شکل محصول و کاربرد آن تعیین می شود. بنابراین بسته بندی های پلاستیکی، کاغذی، شیشه ای، فولادی و آلومینیومی هر کدام می توانند در فصل ها و ردیف های تعرفه ای متفاوتی قرار گیرند.

یکی از ردیف های تعرفه ای مرتبط با بسته بندی مواد غذایی عبارت است از:

کد ۷۶۱۲۹۰۳۰ در فصل ۷۶ نظام تعرفه قرار دارد و مربوط به ظروف آلومینیومی بدون درز مورد استفاده برای بسته بندی مواد غذایی است. بنابراین این کد نباید به عنوان کد عمومی تمام فعالیت های بسته بندی مواد غذایی معرفی شود.

برای مقایسه، قوطی بدون درز آلومینیومی مخصوص انواع نوشابه و نوشیدنی دارای کد تعرفه ۷۶۱۲۹۰۲۰ است. همچنین ظروف و لوازم بسته بندی پلاستیکی عمدتا در گروه ۳۹۲۳، انواع کارتن، جعبه، کیسه و پاکت کاغذی و مقوایی در گروه ۴۸۱۹ و ظروف شیشه ای مورد استفاده برای حمل یا بسته بندی کالا در گروه ۷۰۱۰ طبقه بندی می شوند.

در نتیجه، در تدوین طرح توجیهی بسته بندی و فرآوری مواد غذایی باید کد تعرفه گمرکی بر اساس نوع دقیق ماده بسته بندی، شکل ظرف و کالای مورد نظر تعیین شود. این موضوع به ویژه هنگام واردات ماشین آلات، ظروف بسته بندی یا مواد اولیه بسته بندی اهمیت دارد و می تواند بر حقوق ورودی، مجوزهای مورد نیاز و هزینه سرمایه گذاری طرح تاثیر بگذارد.

با توجه به امکان تغییر ردیف های تعرفه، حقوق ورودی و ضوابط تجاری، کد و نرخ نهایی هر کالا باید در زمان ثبت سفارش از آخرین نسخه کتاب مقررات صادرات و واردات و سامانه های رسمی مرتبط استعلام شود.

ویژگی های بسته بندی مواد غذایی

بسته بندی مناسب مواد غذایی باید علاوه بر حفظ ظاهر محصول، بتواند از کیفیت، ایمنی و ماندگاری آن در طول فرآیند انبارداری، حمل و نقل و عرضه محافظت کند. انتخاب نوع بسته بندی به ماهیت ماده غذایی، شرایط نگهداری، حساسیت محصول به عوامل محیطی و بازار هدف بستگی دارد. مهم ترین ویژگی های یک بسته بندی مناسب مواد غذایی عبارتند از:

۱. حفاظت فیزیکی از محصول

بسته بندی باید محصول را در برابر ضربه، فشار، لرزش، سوراخ شدن، تغییر شکل و سایر آسیب های مکانیکی محافظت کند. این ویژگی در محصولاتی مانند تخم مرغ، میوه تازه، بیسکویت، چیپس و مواد غذایی شکننده اهمیت بیشتری دارد.

۲. ایجاد سد در برابر عوامل محیطی

یکی از مهم ترین وظایف بسته بندی، کنترل نفوذ اکسیژن، بخار آب، نور، بو و آلودگی های محیطی است. میزان نفوذپذیری بسته باید متناسب با نوع محصول انتخاب شود؛ زیرا برای مثال ورود اکسیژن می تواند باعث اکسیداسیون چربی ها، تغییر رنگ و کاهش کیفیت برخی مواد غذایی شود.

۳. جلوگیری از آلودگی و حفظ ایمنی غذایی

بسته بندی باید احتمال تماس محصول با گرد و غبار، میکروارگانیسم ها، آفات و عوامل آلوده کننده را کاهش دهد. طراحی صحیح درزها، درپوش ها و سیستم های پلمب نقش مهمی در حفظ ایمنی مواد غذایی دارد.

۴. حفظ کیفیت و افزایش ماندگاری

یک سیستم بسته بندی مناسب می تواند با کنترل تبادل گاز، رطوبت، نور و شرایط محیطی، سرعت افت کیفیت محصول را کاهش دهد. در فناوری هایی مانند بسته بندی وکیوم، اتمسفر اصلاح شده و آسپتیک، این موضوع اهمیت بیشتری پیدا می کند.

۵. نگهداری و مهار مناسب محصول

بسته بندی باید بتواند محصول را در حجم و شکل مشخص نگهداری کند و از نشت، ریزش یا پراکندگی آن جلوگیری نماید. این ویژگی به ویژه در مواد غذایی مایع، پودری، گرانولی و نیمه جامد اهمیت دارد.

۶. سهولت حمل و نقل و انبارداری

ابعاد، وزن، مقاومت و شکل بسته باید به گونه ای باشد که جابجایی، چیدمان، انبارش و توزیع محصول را تسهیل کند. طراحی مناسب بسته بندی می تواند باعث کاهش فضای اشغال شده، کاهش ضایعات حمل و نقل و بهبود بهره وری زنجیره تامین شود.

۷. اطلاع رسانی و برچسب گذاری

بسته بندی یکی از اصلی ترین ابزارهای انتقال اطلاعات به مصرف کننده است. نام محصول، ترکیبات، ارزش غذایی، وزن خالص، تاریخ تولید و انقضا، شرایط نگهداری، روش مصرف، هشدارهای لازم و مشخصات تولیدکننده از جمله اطلاعاتی هستند که باید متناسب با الزامات قانونی روی بسته درج شوند.

۸. بازاریابی و هویت برند

طراحی ظاهری بسته، رنگ، نوع چاپ، فرم ظرف، لوگو و نحوه ارائه محصول می توانند بر دیده شدن کالا در قفسه و تصمیم خرید مصرف کننده اثر بگذارند. به همین دلیل بسته بندی علاوه بر نقش فنی، یکی از ابزارهای مهم بازاریابی و ایجاد هویت برند محسوب می شود.

۹. ایمنی و قابلیت تشخیص دستکاری

در بسیاری از محصولات غذایی، بسته بندی باید به گونه ای طراحی شود که باز شدن یا دستکاری آن قابل تشخیص باشد. استفاده از پلمب، سیل حرارتی، درپوش های ایمن و سایر سیستم های Tamper Evident می تواند اعتماد مصرف کننده و ایمنی محصول را افزایش دهد.

۱۰. سهولت استفاده برای مصرف کننده

باز و بسته شدن آسان، امکان حمل راحت، قابلیت مصرف چند مرحله ای، کنترل مقدار خروجی محصول و سهولت دور ریختن یا بازیافت بسته از ویژگی هایی هستند که بر تجربه مصرف کننده تاثیر می گذارند.

۱۱. سازگاری با فرآیند تولید و بسته بندی

ماده بسته بندی باید با ماشین آلات خط تولید، دمای پرکنی، فرآیند پاستوریزاسیون یا استریلیزاسیون، سرعت خط و روش درزبندی سازگار باشد. انتخاب نادرست بسته می تواند باعث افزایش ضایعات، کاهش راندمان خط و افت کیفیت محصول شود.

۱۲. توجیه اقتصادی و امکان تامین پایدار

قیمت ماده بسته بندی، میزان مصرف، پرت تولید، هزینه چاپ و حمل و نقل و قابلیت تامین مستمر آن باید در طراحی بسته در نظر گرفته شود. در یک طرح توجیهی بسته بندی مواد غذایی، انتخاب بسته تنها بر اساس ظاهر انجام نمی شود و باید تاثیر آن بر بهای تمام شده محصول نیز محاسبه شود.

در مجموع، بهترین بسته بندی مواد غذایی بسته ای است که بتواند میان حفاظت از محصول، ایمنی، افزایش ماندگاری، سهولت استفاده، بازاریابی و هزینه اقتصادی تعادل ایجاد کند. به همین دلیل بررسی ویژگی های بسته بندی باید یکی از بخش های اصلی طراحی خط تولید و تدوین طرح توجیهی بسته بندی و فرآوری مواد غذایی باشد.

تحلیل بازار و تقاضای بسته بندی مواد غذایی در ایران

بازار بسته بندی مواد غذایی بخشی از زنجیره بزرگ صنایع غذایی، کشاورزی، صنایع تبدیلی، خرده فروشی و صادرات است. بنابراین تقاضا برای انواع بسته بندی مستقیما تحت تاثیر حجم تولید محصولات غذایی، توسعه صنایع فرآوری، تغییر الگوی مصرف خانوار، رشد محصولات آماده و نیمه آماده، افزایش فروشگاه های زنجیره ای، توسعه صادرات و نیاز تولیدکنندگان به افزایش ماندگاری محصول قرار دارد.

در مقیاس جهانی، ارزش کل بازار بسته بندی در سال ۲۰۲۵ حدود 1.2 تریلیون دلار برآورد شده است. پیش بینی می شود این بازار با نرخ رشد مرکب سالانه حدود 3.5 درصد تا سال ۲۰۳۰ توسعه پیدا کند. این رقم مربوط به کل صنعت بسته بندی است و نباید آن را با اندازه بازار بسته بندی مواد غذایی به تنهایی یکسان در نظر گرفت. رشد جمعیت، شهرنشینی، افزایش مصرف محصولات بسته بندی شده و توسعه بازارهای آسیایی، آفریقایی و خاورمیانه از عوامل موثر بر افزایش تقاضای جهانی بسته بندی هستند.

در ایران آمار عمومی و رسمی جامعی که ارزش کل بازار «بسته بندی مواد غذایی» را به صورت مستقل مشخص کند در دسترس نیست؛ بنابراین ارائه اعدادی مانند سهم چند درصدی ایران از بازار جهانی بدون منبع معتبر می تواند گمراه کننده باشد. برای ارزیابی بازار ایران بهتر است از شاخص هایی مانند حجم تولید صنایع غذایی، صادرات محصولات کشاورزی و غذایی، تعداد واحدهای فرآوری، مصرف مواد اولیه بسته بندی و ظرفیت خطوط تولید استفاده شود.

یکی از شاخص های مهم تقاضا، وضعیت صادرات محصولات کشاورزی است. بر اساس آمار گمرک ایران، ارزش صادرات محصولات کشاورزی در سال منتهی به 20 مارس ۲۰۲۵، معادل سال ۱۴۰۳، به حدود ۵.۲ میلیارد دلار رسید که نسبت به سال قبل حدود 29 درصد رشد ارزشی داشت. وزن صادرات این گروه نیز به حدود 7.6 میلیون تن رسید که رشد تقریبی ۱۱ درصدی را نشان می دهد. محصولاتی مانند پسته، خرما، گوجه فرنگی، زعفران، محصولات شیلاتی و سایر مواد غذایی صادراتی برای ورود به بازارهای خارجی به بسته بندی متناسب با حمل و نقل، ماندگاری، استانداردهای مقصد و فروش خرده فروشی نیاز دارند.

رشد صادرات به معنای آن نیست که تمام افزایش صادرات مستقیما به افزایش تقاضای بسته بندی مصرفی منجر می شود؛ زیرا بخشی از محصولات به صورت فله، صنعتی یا در بسته بندی های عمده صادر می شوند. با این حال، حرکت از صادرات فله به سمت محصولات فرآوری شده و دارای بسته بندی نهایی می تواند ارزش افزوده بیشتری برای تولیدکننده ایجاد کند و یکی از فرصت های توسعه صنعت بسته بندی در ایران محسوب می شود.

از سوی دیگر، بازار داخلی نیز به سمت تنوع بیشتر شکل و اندازه بسته ها حرکت کرده است. افزایش مصرف خشکبار، حبوبات و غلات بسته بندی شده، محصولات لبنی، غذاهای آماده و نیمه آماده، فرآورده های گوشتی، نوشیدنی ها، محصولات منجمد، قهوه، دمنوش، ادویه و محصولات دارای بسته بندی تک نفره یا مصرف آسان، تقاضا برای ماشین آلات و مواد بسته بندی متنوع را افزایش می دهد.

بررسی وضعیت صنعت در سال های اخیر نشان می دهد که تامین مواد اولیه همچنان یکی از عوامل تعیین کننده در اقتصاد بسته بندی ایران است. برای مثال، گزارش های صنعتی در سال ۱۴۰۴ از واردات حدود 23 هزار تن پاکت مقوایی چند لایه و صادرات حدود ۳ هزار تن از این گروه محصول در سال قبل خبر داده اند. این موضوع نشان می دهد که در برخی بخش های تخصصی بسته بندی هنوز همزمان با توسعه ظرفیت تولید داخلی، وابستگی به تامین خارجی وجود دارد.

در ارزیابی تقاضای یک طرح توجیهی بسته بندی و فرآوری مواد غذایی نباید بازار کل بسته بندی کشور مبنای محاسبات قرار گیرد. بازار هدف باید بر اساس محصول مشخص شود. برای مثال، بازار بسته بندی خرما از نظر نوع مصرف کننده، فناوری بسته بندی، اندازه بسته، شبکه فروش و بازار صادراتی با بازار بسته بندی لبنیات یا گوشت متفاوت است.

به همین دلیل بررسی بازار هر طرح باید حداقل شامل نوع محصول، ظرفیت تولید داخلی، واردات و صادرات، روند مصرف، مشتریان هدف، رقبا، قیمت فروش، نوع بسته بندی رایج، کانال های توزیع و ظرفیت جذب بازار باشد.

عوامل موثر بر رشد تقاضای بسته بندی مواد غذایی در ایران

مهم ترین محرک های تقاضا در این بازار عبارتند از:

• توسعه صنایع تبدیلی و فرآوری محصولات کشاورزی و کاهش فروش فله ای
• افزایش تقاضا برای مواد غذایی آماده و نیمه آماده
• افزایش اهمیت ماندگاری و کاهش ضایعات محصولات غذایی
• توسعه فروشگاه های زنجیره ای و عرضه محصولات دارای برند
• رشد صادرات مواد غذایی و کشاورزی
• افزایش نیاز به بسته بندی های بهداشتی، مقاوم و قابل ردیابی
• توسعه بسته بندی های وکیوم، اتمسفر اصلاح شده، آسپتیک و فیلم های چند لایه
• افزایش تقاضا برای بسته بندی های کوچک، تک نفره و مصرف آسان
• اهمیت بیشتر طراحی بسته، برندینگ و رقابت در قفسه فروشگاه
• حرکت بازار به سمت کاهش وزن بسته، قابلیت بازیافت و مصرف بهینه مواد اولیه

ساختار رقابت در صنعت بسته بندی ایران

بازار بسته بندی ایران را نمی توان یک صنعت یکپارچه با رقابت مشابه در همه بخش ها دانست. شرایط رقابت در تولید کارتن با تولید فیلم چند لایه، ظروف شیشه ای یا ماشین آلات بسته بندی تفاوت زیادی دارد. سرمایه گذاری ثابت، دانش فنی، مواد اولیه، مشتریان و موانع ورود هر بخش نیز متفاوت است.

در ارزیابی یک طرح توجیهی بسته بندی و فرآوری مواد غذایی باید رقبا دقیقا در همان بخش محصول شناسایی شوند. برای مثال، در طرح بسته بندی خشکبار، کارخانه تولید بطری شیشه ای رقیب محسوب نمی شود؛ در مقابل، واحدهای سورت و بسته بندی خشکبار، تامین کنندگان پاکت و فیلم، چاپخانه ها و شرکت های دارای شبکه توزیع قوی می توانند مستقیما بر رقابت پذیری طرح تاثیر بگذارند.

تحلیل ریسک های سرمایه گذاری در صنعت بسته بندی مواد غذایی

سرمایه گذاری در واحدهای فرآوری و بسته بندی مواد غذایی علاوه بر فرصت های بازار، با مجموعه ای از ریسک های اقتصادی، فنی و عملیاتی همراه است. شدت هر ریسک به نوع محصول، ظرفیت خط، فناوری مورد استفاده و میزان وابستگی واحد به مواد اولیه یا تجهیزات وارداتی بستگی دارد.

یکی از مهم ترین ریسک های فعلی، نوسان قیمت مواد پلیمری مورد استفاده در بسته بندی است. برای نمونه، در آبان ۱۴۰۴ فعالان صنایع غذایی از افزایش شدید قیمت برخی گریدهای پلی پروپیلن مورد استفاده در کیسه و بسته بندی محصولات غذایی خبر دادند؛ به طوری که در یک مقطع قیمت پایه حدود ۶۸ هزار تومان اعلام شده بود اما قیمت ناشی از رقابت بازار به محدوده نزدیک ۲۰۰ هزار تومان رسید. این نمونه نشان می دهد که بررسی حساسیت طرح نسبت به قیمت مواد اولیه در امکان سنجی اقتصادی ضروری است.

همچنین گزارش های مربوط به سال ۱۴۰۳ حاکی از آن بود که افزایش هزینه بسته بندی در برخی اقلام تا حدود ۲۰۰ درصد و هزینه حمل و نقل حدود ۵۵ درصد گزارش شده است. این ارقام مربوط به اظهارات فعالان صنفی هستند و نباید به عنوان نرخ افزایش تمام انواع بسته بندی در کشور تعمیم داده شوند، اما اهمیت ریسک مواد اولیه و لجستیک را نشان می دهند.

جمع بندی وضعیت بازار

بازار بسته بندی مواد غذایی در ایران را نمی توان صرفا بر اساس رشد عمومی صنعت بسته بندی جذاب ارزیابی کرد. توجیه پذیری سرمایه گذاری به محصول انتخابی، ظرفیت واقعی بازار، فناوری بسته بندی، قیمت مواد اولیه، میزان اتوماسیون، بازار صادراتی و قدرت رقابت واحد تولیدی بستگی دارد.

طرح هایی که به جای بسته بندی ساده و کم ارزش، بر فرآوری محصول، افزایش ماندگاری، ارتقای کیفیت، بسته بندی متناسب با خرده فروشی و صادرات و ایجاد ارزش افزوده تمرکز کنند، از نظر ساختار اقتصادی تفاوت قابل توجهی با واحدهای صرفا بسته بندی و توزین دارند. به همین دلیل تحلیل بازار باید برای هر محصول به صورت مستقل انجام شود و نتیجه آن مبنای تعیین ظرفیت خط تولید و میزان سرمایه گذاری قرار گیرد.

زنجیره تامین و بازیگران صنعت بسته بندی مواد غذایی در ایران

صنعت بسته بندی مواد غذایی در ایران از مجموعه متنوعی از تولیدکنندگان مواد اولیه، سازندگان ظروف و لفاف، چاپخانه ها، ماشین سازان و واحدهای فرآوری و بسته بندی تشکیل شده است. به همین دلیل برای شناخت رقبا و تامین کنندگان یک طرح بسته بندی مواد غذایی، باید کل زنجیره ارزش این صنعت مورد بررسی قرار گیرد و صرفا تعداد واحدهایی که عملیات پرکنی یا بسته بندی محصول نهایی را انجام می دهند ملاک قرار نگیرد.

مهم ترین گروه های فعال در زنجیره صنعت بسته بندی مواد غذایی ایران عبارتند از:

۱. تولیدکنندگان فیلم و بسته بندی های پلیمری

این گروه شامل تولیدکنندگان فیلم های پلی اتیلن و پلی پروپیلن، فیلم های چند لایه، انواع پاکت، کیسه، لفاف های چاپی، فیلم شیرینگ، استرچ و سایر ساختارهای انعطاف پذیر مورد استفاده در صنایع غذایی است. محصولات این بخش در بسته بندی خشکبار، حبوبات، چیپس، محصولات منجمد، شیرینی، قهوه، ادویه و بسیاری از مواد غذایی دیگر کاربرد دارند.

۲. تولیدکنندگان ظروف پلاستیکی و پلیمری

کارخانه های این گروه انواع بطری PET، جار، ظروف تزریقی، ظروف ترموفرم شده، سینی، درپوش و سایر ظروف مورد استفاده برای لبنیات، نوشیدنی، سس، خشکبار، غذاهای آماده، گوشت و محصولات پروتئینی را تولید می کنند.

۳. کارخانه های تولید کارتن، کاغذ و جعبه های بسته بندی

این بخش شامل تولیدکنندگان ورق کارتن، کارتن مادر، جعبه های چاپی، جعبه های لمینتی، بسته بندی های مقوایی و سایر محصولات سلولزی است. این نوع بسته بندی در صنایع غذایی هم به عنوان بسته بندی اولیه در برخی محصولات و هم به عنوان بسته بندی ثانویه و حمل استفاده می شود.

۴. تولیدکنندگان بسته بندی های چند لایه و کامپوزیتی

این واحدها ساختارهایی متشکل از کاغذ، پلیمر، آلومینیوم یا سایر لایه های سد کننده تولید می کنند. بسته بندی شیر UHT، آبمیوه، برخی نوشیدنی ها، سس ها و محصولات دارای ماندگاری بالا از مهم ترین کاربردهای این گروه است.

۵. تولیدکنندگان ظروف فلزی و قوطی

کارخانه های این بخش انواع قوطی فولادی، قوطی آلومینیومی، درب های Easy Open و سایر اجزای بسته بندی فلزی را برای کنسرو، کمپوت، رب، ماهی، حبوبات آماده، نوشابه و سایر محصولات غذایی تولید می کنند.

۶. تولیدکنندگان بطری و ظروف شیشه ای

این واحدها بطری و جار شیشه ای مورد نیاز صنایع نوشیدنی، مربا، ترشی، عسل، سس، کنسرو و سایر محصولات غذایی را تامین می کنند. کیفیت شیشه، یکنواختی ضخامت، مقاومت مکانیکی و قابلیت تحمل شرایط فرآوری از عوامل مهم در انتخاب تامین کننده این محصولات است.

۷. چاپخانه ها و واحدهای تبدیل بسته بندی

چاپ فلکسو، گراور، افست، چاپ دیجیتال، لمینیت، کوتینگ، برش و دوخت از جمله فعالیت های این بخش هستند. کیفیت چاپ و تبدیل علاوه بر ظاهر محصول، می تواند بر عملکرد فنی لفاف، کیفیت دوخت و ماندگاری ماده غذایی نیز تاثیر داشته باشد.

۸. سازندگان ماشین آلات فرآوری و بسته بندی مواد غذایی

تعداد قابل توجهی از شرکت های ایرانی در زمینه طراحی و ساخت دستگاه های توزین، پرکن، بسته بندی پودری و گرانولی، وکیوم، شیرینگ، سیل، لیبل زن، کارتنینگ، بسته بندی عمودی و افقی و خطوط کامل فرآوری و بسته بندی فعالیت دارند. در کنار تجهیزات داخلی، بخشی از ماشین آلات تخصصی یا قطعات خطوط پیشرفته نیز از طریق واردات تامین می شود.

۹. واحدهای خدمات بسته بندی و بسته بندی قراردادی

برخی مجموعه ها به جای تولید ماده بسته بندی، خدماتی مانند سورت، توزین، بسته بندی، لیبل گذاری، شیرینگ و آماده سازی محصول برای عرضه را برای سایر تولیدکنندگان انجام می دهند. استفاده از این واحدها می تواند برای کسب و کارهایی که در ابتدای فعالیت قرار دارند یا حجم تولید محدودی دارند، جایگزینی برای سرمایه گذاری مستقیم در خط مستقل بسته بندی باشد.

۱۰. کارخانه های فرآوری و بسته بندی مواد غذایی

این گروه خود ماده غذایی را دریافت و پس از انجام عملیات مختلف مانند پاکسازی، سورت، شستشو، خرد کردن، خشک کردن، پخت، اختلاط، پاستوریزاسیون یا سایر مراحل فرآوری، محصول را در بسته بندی نهایی به بازار عرضه می کنند. واحدهای فرآوری و بسته بندی حبوبات، خشکبار، خرما، میوه و سبزی، ادویه، چای، قهوه، محصولات پروتئینی، لبنیات و غذاهای آماده در این گروه قرار می گیرند.

معیار انتخاب تامین کننده بسته بندی

در انتخاب کارخانه یا تامین کننده بسته بندی مواد غذایی، قیمت نباید تنها معیار تصمیم گیری باشد. کیفیت و یکنواختی مواد، امکان ارائه مستندات و گواهی های مورد نیاز، سازگاری بسته با ماده غذایی، قابلیت چاپ، کیفیت دوخت، کنترل مهاجرت مواد، ظرفیت تامین، ثبات کیفیت، حداقل تیراژ سفارش، زمان تحویل و خدمات فنی باید همزمان بررسی شوند.

در طرح های صنعتی بزرگ، وابستگی کامل به یک تامین کننده می تواند ریسک توقف تولید ایجاد کند. به همین دلیل توصیه می شود برای مواد بسته بندی اصلی، حداقل دو منبع تامین قابل تایید در نظر گرفته شود.

مراحل اخذ مجوز احداث کارخانه بسته بندی و فرآوری مواد غذایی

راه اندازی کارخانه بسته بندی و فرآوری مواد غذایی در ایران نیازمند طی مجموعه ای از مراحل صنعتی، بهداشتی و در برخی موارد زیست محیطی و استاندارد است. نوع دقیق مجوزها به محصول، فرآیند تولید، ظرفیت کارخانه، محل استقرار و اینکه فعالیت واحد صرفا بسته بندی است یا فرآوری نیز در آن انجام می شود بستگی دارد.

بنابراین پیش از اقدام برای دریافت مجوز باید نوع محصولات نهایی، ظرفیت تولید، فرآیندهای مورد استفاده و کدهای فعالیت و محصول مشخص شوند.

۱. تعیین دقیق فعالیت و محصولات کارخانه

در نخستین مرحله باید مشخص شود واحد مورد نظر چه محصولاتی تولید یا بسته بندی خواهد کرد. برای مثال، واحد بسته بندی حبوبات، خشکبار و ادویه از نظر تجهیزات و الزامات بهداشتی با کارخانه تولید و بسته بندی کنسرو، لبنیات، فرآورده های گوشتی یا غذاهای آماده یکسان نیست.

در این مرحله معمولا موارد زیر تعیین می شوند:

• عنوان فعالیت صنعتی
• کد محصول
• ظرفیت سالانه تولید
• نوع ماده اولیه
• مراحل فرآوری
• روش بسته بندی
• ماشین آلات مورد نیاز
• محل پیشنهادی اجرای طرح

انتخاب صحیح عنوان فعالیت اهمیت زیادی دارد؛ زیرا مجوزها، ضوابط بهداشتی، ماشین آلات و حتی شرایط استقرار می توانند بر اساس محصول تغییر کنند.

۲. ثبت درخواست مجوز تاسیس

برای احداث یک واحد صنعتی جدید، متقاضی باید درخواست دریافت جواز تاسیس صنعتی را از مسیرهای الکترونیکی تعیین شده برای صدور مجوزهای کسب و کار و خدمات وزارت صنعت، معدن و تجارت ثبت کند.

جواز تاسیس مجوز اولیه ایجاد ظرفیت تولیدی است و معمولا اطلاعاتی مانند محصولات، ظرفیت تولید، سرمایه گذاری پیش بینی شده، اشتغال و محل اجرای طرح در آن درج می شود.

در مقررات صدور مجوزهای صنعتی، جواز تاسیس برای ایجاد ظرفیت جدید یا توسعه و تکمیل ظرفیت واحدهای موجود در نظر گرفته شده است.

۳. بررسی محل استقرار و الزامات زیست محیطی

پیش از نهایی شدن محل احداث کارخانه باید امکان استقرار فعالیت صنعتی در محل مورد نظر بررسی شود. نوع فعالیت، میزان آلایندگی، مصرف آب، تولید فاضلاب، پسماند و فاصله از کاربری های حساس می توانند بر امکان استقرار واحد تاثیر بگذارند.

بر اساس ضوابط استقرار واحدهای صنعتی، مرجع صادرکننده مجوز باید موضوع استقرار را با ضوابط محیط زیست تطبیق دهد و در موارد لازم از اداره کل حفاظت محیط زیست استان استعلام انجام شود.

استقرار در شهرک های صنعتی معمولا از نظر تامین زیرساخت و طی برخی مراحل استقرار، مسیر منسجم تری نسبت به احداث پراکنده کارخانه در اراضی خارج از شهرک دارد.

۴. تامین زمین و طراحی کارخانه

پس از مشخص شدن محل اجرای طرح، طراحی کارخانه باید بر اساس اصول مهندسی صنایع غذایی انجام شود. جانمایی نامناسب یکی از خطاهای پرهزینه در احداث کارخانه های غذایی است.

طراحی باید به گونه ای باشد که جریان مواد اولیه، محصول در حال فرآوری، محصول نهایی، کارکنان، پسماند و تجهیزات تا حد امکان از یکدیگر تفکیک شوند و خطر آلودگی متقاطع کاهش یابد.

فضاهای مورد نیاز بسته به محصول می توانند شامل بخش دریافت مواد اولیه، انبار، سالن فرآوری، سالن بسته بندی، سردخانه، انبار محصول نهایی، آزمایشگاه، رختکن، سرویس های بهداشتی، واحد شستشو، تاسیسات و محل جمع آوری پسماند باشند.

۵. رعایت ضوابط فنی و بهداشتی سازمان غذا و دارو

ساختمان، تجهیزات و فرآیند کارخانه مواد غذایی باید با ضوابط فنی و بهداشتی مرتبط با گروه محصول مطابقت داشته باشد.

در ضوابط سازمان غذا و دارو، رعایت برنامه های پیش نیازی یا PRPs برای تاسیس و بهره برداری واحدهای تولید و بسته بندی مواد غذایی مورد تاکید قرار گرفته است. این الزامات موضوعاتی مانند طراحی بهداشتی ساختمان، آب مصرفی، نظافت و ضدعفونی، کنترل آفات، بهداشت کارکنان، کنترل مواد اولیه، مدیریت پسماند و جلوگیری از آلودگی متقاطع را پوشش می دهند.

به همین دلیل نمی توان یک فهرست ثابت مانند «کف حتما موزاییک باشد» یا «یخچال حتما صفر تا چهار درجه باشد» را برای تمام کارخانه های مواد غذایی تعمیم داد. شرایط باید بر اساس نوع محصول و ضابطه اختصاصی همان فعالیت تعیین شود.

۶. انتخاب و نصب ماشین آلات خط فرآوری و بسته بندی

پس از تایید طراحی و تامین زیرساخت ها، ماشین آلات مطابق ظرفیت و فرآیند مصوب خریداری و نصب می شوند.

در طراحی خط باید امکان شستشو، تعمیر و نگهداری و کنترل نقاط بحرانی فرآیند نیز در نظر گرفته شود.

۷. معرفی مسئول فنی و طی مراحل بهداشتی

واحدهای تولید مواد غذایی مشمول نظارت سازمان غذا و دارو باید مطابق مقررات مربوط، مسئول فنی واجد شرایط معرفی کنند.

مسئول فنی نقش مهمی در نظارت بر فرآیند تولید، کنترل مواد اولیه و محصول نهایی، اجرای الزامات بهداشتی و ثبت و پیگیری مجوزهای محصول دارد.

فرآیندهای مربوط به صلاحیت و فعالیت مسئولان فنی طی سال های گذشته به سامانه TTAC منتقل شده است.

۸. دریافت مجوزهای بهداشتی و ثبت محصول

پس از آماده سازی واحد، فرمولاسیون، فرآیند تولید، مواد اولیه، بسته بندی، برچسب و سایر مشخصات محصولات باید مطابق الزامات سازمان غذا و دارو بررسی و ثبت شوند.

در سال ۱۴۰۵، فرآیند صدور «پروانه ساخت کلی فرآورده های غذایی و آشامیدنی» از طریق سامانه جدید مربوط به سازمان غذا و دارو آغاز شده است و درخواست ها از طریق پنل مسئول فنی ثبت می شوند.

نوع و تعداد مجوزهای محصول به ماهیت فعالیت و گروه غذایی بستگی دارد.

۹. انجام تولید آزمایشی و بازدید از کارخانه

پس از تکمیل ساختمان، نصب ماشین آلات، تامین تجهیزات آزمایشگاهی و آماده شدن خط، تولید آزمایشی انجام می شود.

در این مرحله معمولا ظرفیت عملی خط، کیفیت محصول، عملکرد تجهیزات، شرایط بهداشتی، فرآیند تولید و انطباق کارخانه با مجوزهای صادر شده بررسی می شود.

بر اساس دستورالعمل صدور پروانه بهره برداری صنعتی، پس از اتمام مراحل احداث و انجام تولید آزمایشی، بازدید و ظرفیت سنجی انجام می شود و در صورت احراز شرایط، پروانه بهره برداری صادر خواهد شد.

۱۰. دریافت پروانه بهره برداری صنعتی

پروانه بهره برداری سندی است که نشان می دهد واحد صنعتی با ظرفیت و محصولات مشخص آماده فعالیت تولیدی است.

ظرفیت درج شده در پروانه باید با ماشین آلات نصب شده و توان واقعی کارخانه متناسب باشد. هرگونه توسعه ظرفیت یا اضافه کردن محصول جدید نیز ممکن است نیازمند اصلاح یا توسعه مجوزهای واحد باشد.

۱۱. بررسی الزامات استاندارد اجباری

برخی محصولات غذایی مشمول استاندارد اجباری هستند. در چنین محصولاتی، الزامات سازمان ملی استاندارد نیز باید رعایت شود.

مشمول بودن یک محصول باید بر اساس آخرین فهرست استانداردهای اجباری بررسی شود؛ زیرا تمام محصولات غذایی شرایط یکسانی ندارند. برای نمونه سازمان ملی استاندارد در سال ۱۴۰۴ تاکید کرده بود که شکلات مشمول استاندارد اجباری است و درج نشان استاندارد برای این محصول الزامی است.

۱۲. دریافت مجوزهای تکمیلی بر اساس نوع محصول

برخی طرح ها علاوه بر وزارت صمت و سازمان غذا و دارو به تایید دستگاه های دیگری نیز نیاز دارند. برای مثال، در طرح های مرتبط با گوشت، مرغ، ماهی و برخی فرآورده های با منشا دامی ممکن است الزامات سازمان دامپزشکی مطرح باشد. همچنین بر اساس محل و فرآیند تولید ممکن است مجوزها یا استعلام های مرتبط با محیط زیست، آب و فاضلاب، آتش نشانی، ایمنی کار یا سایر دستگاه ها مورد نیاز باشد.

تفاوت مجوز کارخانه صنعتی با پروانه کسب

یکی از نکات مهم در تدوین طرح توجیهی این است که کارخانه صنعتی بسته بندی مواد غذایی را نباید با یک واحد صنفی یا کارگاه کوچک بسته بندی یکسان در نظر گرفت.

مواردی مانند پروانه کسب اتحادیه، شرایط واحد صنفی، حضور مباشر، دوربین مداربسته یا شرایط ابطال پروانه کسب معمولا مربوط به مسیر فعالیت صنفی هستند. در مقابل، کارخانه صنعتی عمدتا با جواز تاسیس، الزامات استقرار، تاییدهای بهداشتی، مجوزهای سازمان غذا و دارو و پروانه بهره برداری صنعتی سروکار دارد.

مسیر دقیق صدور مجوز باید بر اساس محصول، ظرفیت، صنعتی یا کارگاهی بودن فعالیت و محل اجرای طرح تعیین شود.

بهتر است پیش از خرید زمین یا سفارش ماشین آلات، مسیر مجوز همان محصول به طور دقیق بررسی شود؛ زیرا تغییر محصول پس از احداث کارخانه می تواند باعث نیاز به اصلاح ساختمان، تجهیزات، تاسیسات یا مجوزهای طرح شود.

مدارک لازم برای اخذ مجوز احداث کارخانه بسته بندی مواد غذایی

مدارک مورد نیاز برای راه اندازی کارخانه بسته بندی و فرآوری مواد غذایی به مرحله اجرای طرح، نوع شخصیت متقاضی، محصول مورد نظر، ظرفیت تولید و مجوزهای بهداشتی مورد نیاز بستگی دارد. بنابراین نمی توان یک فهرست واحد را برای تمام کارخانه های صنایع غذایی در نظر گرفت.

برای یک واحد صنعتی، مدارک را بهتر است در چهار گروه اصلی شامل جواز تاسیس، محل و اجرای طرح، مجوزهای بهداشتی و پروانه بهره برداری بررسی کرد.

مدارک مورد نیاز برای درخواست جواز تاسیس صنعتی

در مرحله اولیه ایجاد واحد صنعتی، اطلاعات و مدارک متقاضی و مشخصات طرح در سامانه های مربوط ثبت می شوند. مهم ترین موارد معمولا شامل موارد زیر هستند:

• اطلاعات هویتی متقاضی حقیقی
• شناسه ملی و اطلاعات ثبتی شرکت برای اشخاص حقوقی
• اساسنامه و اطلاعات آخرین وضعیت شرکت در صورت حقوقی بودن متقاضی
• مشخصات مدیرعامل یا نماینده قانونی شرکت
• عنوان دقیق محصولات مورد نظر
• کد یا گروه محصول
• ظرفیت تولید سالانه هر محصول
• محل پیشنهادی اجرای طرح
• میزان تقریبی سرمایه گذاری
• تعداد اشتغال پیش بینی شده
• مواد اولیه اصلی
• ماشین آلات و تجهیزات مورد نیاز
• میزان تقریبی مصرف آب، برق، گاز و سایر حامل های انرژی

جواز تاسیس به دارنده آن اجازه می دهد در چارچوب محصولات، ظرفیت و محل مورد تایید، اقدامات لازم برای ایجاد واحد صنعتی را انجام دهد. بنابراین اطلاعات ثبت شده در این مرحله باید با طرح فنی و اقتصادی پروژه هماهنگ باشند.

مدارک مرتبط با زمین و محل احداث کارخانه

پس از مشخص شدن محل اجرای طرح، بسته به نوع زمین و محل استقرار ممکن است مدارک زیر مورد نیاز باشند:

• سند مالکیت زمین یا ساختمان
• قرارداد واگذاری زمین در شهرک صنعتی
• اجاره نامه معتبر در صورت اجاره محل مجاز
• نقشه موقعیت زمین
• نقشه جانمایی ساختمان ها و سالن های تولید
• اطلاعات مساحت زمین و زیربنای کارخانه
• مدارک و استعلام های مرتبط با کاربری و امکان استقرار فعالیت
• تاییدیه های زیست محیطی در صورت مشمول بودن فعالیت

مدرک مالکیت یا واگذاری زمین باید با محل ثبت شده برای اجرای طرح تطابق داشته باشد. انتخاب زمین پیش از بررسی ضوابط استقرار می تواند سرمایه گذار را با هزینه های قابل توجه تغییر محل یا طراحی مجدد مواجه کند.

مدارک فنی مربوط به کارخانه و خط تولید

در مراحل احداث و اخذ مجوزهای تکمیلی، اطلاعات فنی طرح اهمیت بیشتری پیدا می کند. این مدارک حسب نوع کارخانه می توانند شامل موارد زیر باشند:

• فلوچارت فرآیند تولید
• لیست ماشین آلات و تجهیزات
• ظرفیت اسمی و عملی تجهیزات
• جانمایی ماشین آلات
• نقشه سالن های تولید و بسته بندی
• نقشه انبار مواد اولیه و محصول نهایی
• مشخصات سردخانه در صورت نیاز
• مشخصات سیستم تامین و ذخیره آب
• اطلاعات سیستم دفع یا تصفیه فاضلاب
• برنامه مدیریت پسماند
• اطلاعات سیستم تهویه
• مشخصات آزمایشگاه کنترل کیفیت در صورت الزام
• نقشه مسیر حرکت مواد اولیه، کارکنان و محصول نهایی

برای کارخانه مواد غذایی، طراحی صحیح جریان تولید اهمیت زیادی دارد و باید احتمال تداخل مواد خام، محصول نهایی، پسماند و تردد کارکنان را تا حد امکان کاهش دهد.

مدارک مورد نیاز سازمان غذا و دارو

کارخانه هایی که مواد غذایی و آشامیدنی تولید یا بسته بندی می کنند، متناسب با نوع فعالیت باید الزامات سازمان غذا و دارو را نیز طی کنند.

مدارک این بخش ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• اطلاعات واحد تولیدی
• مجوزهای صنعتی مربوط به واحد
• مدارک مسئول فنی واجد شرایط
• اطلاعات و مدارک مربوط به صلاحیت مسئول فنی
• مشخصات کامل محصولات
• فرمولاسیون محصول در موارد مرتبط
• فرآیند تولید
• مواد اولیه و تامین کنندگان
• نوع و جنس بسته بندی
• طرح برچسب محصول
• مشخصات کنترل کیفیت
• نتایج آزمایش های مورد نیاز
• مستندات مربوط به شرایط تولید و بسته بندی

از خرداد ۱۴۰۵، بهره برداری از سامانه پروانه ساخت کلی مواد و فرآورده های غذایی و آشامیدنی آغاز شده و مسئولان فنی واحدهای تولیدی می توانند اطلاعات و مستندات را به صورت الکترونیکی در سامانه مربوط ثبت کنند.

در سازوکار جدید، هدف این است که به جای دریافت تعداد زیادی پروانه مستقل برای تغییرات و محصولات مشابه، واحد تولیدی متناسب با نوع فعالیت خود یک یا تعداد محدودی پروانه ساخت کلی دریافت کند و محصولات مرتبط در قالب افزونه های ساخت مدیریت شوند.

مدارک مورد نیاز برای دریافت پروانه بهره برداری

پس از احداث کارخانه، نصب ماشین آلات و انجام تولید آزمایشی، واحد می تواند برای دریافت پروانه بهره برداری صنعتی اقدام کند.

در این مرحله معمولا اطلاعات و مستنداتی مانند موارد زیر بررسی می شوند:

• جواز تاسیس معتبر و اصلاحیه های آن
• مشخصات مالک یا شرکت بهره بردار
• اطلاعات زمین و ساختمان احداث شده
• فهرست ماشین آلات نصب شده
• ظرفیت واقعی خط تولید
• میزان سرمایه گذاری انجام شده
• تعداد نیروی انسانی
• میزان مصرف انرژی و آب
• مشخصات محصولات تولیدی
• مدارک مرتبط با تولید آزمایشی
• تاییدیه های مورد نیاز دستگاه های مرتبط
• اطلاعات مربوط به تجهیزات و زیرساخت کارخانه

صدور پروانه بهره برداری معمولا پس از بررسی و بازدید از واحد و تطبیق ماشین آلات و ظرفیت اجرایی با فعالیت مورد درخواست انجام می شود. دستورالعمل صنعتی وزارت صمت نیز میان مرحله جواز تاسیس و مرحله بهره برداری پس از ایجاد و راه اندازی واحد تمایز قائل شده است.

مدارک تکمیلی بر اساس نوع محصول

تمام کارخانه های بسته بندی مواد غذایی مدارک یکسانی ندارند. بسته به محصول ممکن است تاییدیه یا مجوز دستگاه های دیگری نیز ضروری باشد.

برای مثال:

• محصولات گوشتی، مرغ، آبزیان و برخی محصولات با منشا دامی ممکن است مشمول الزامات سازمان دامپزشکی باشند.
• محصولات مشمول استاندارد اجباری باید الزامات سازمان ملی استاندارد را رعایت کنند.
• واحدهای دارای اثرات زیست محیطی خاص ممکن است به تایید سازمان حفاظت محیط زیست نیاز داشته باشند.
• واحدهای دارای سردخانه یا تاسیسات ویژه ممکن است الزامات فنی و ایمنی اضافی داشته باشند.
• برای صادرات نیز ممکن است گواهی های بهداشتی، استاندارد یا تاییدیه های کشور مقصد مورد نیاز باشد.

آیا کارت پایان خدمت و پروانه کسب برای احداث کارخانه الزامی است؟

فهرست مدارکی مانند کارت پایان خدمت، گواهی آموزش احکام کسب و کار، حق عضویت اتحادیه و مدارک مربوط به پروانه کسب عمدتا به مجوزهای صنفی مربوط هستند و نباید به عنوان مدارک عمومی جواز تاسیس کارخانه صنعتی بسته بندی مواد غذایی معرفی شوند.

اگر فعالیت مورد نظر در قالب یک واحد صنفی کوچک انجام شود، مسیر مجوز می تواند متفاوت باشد؛ اما کارخانه ای که با جواز تاسیس و پروانه بهره برداری صنعتی فعالیت می کند تابع مسیر مجوزهای صنعتی و بهداشتی مربوط به خود است.

مدت زمان و هزینه دریافت مجوز کارخانه بسته بندی مواد غذایی

برای احداث کارخانه بسته بندی مواد غذایی نمی توان عدد ثابتی مانند «۳ روز کاری» برای کل فرآیند دریافت مجوز اعلام کرد. زمان اجرای مراحل به نوع محصول، محل استقرار، نیاز به استعلام از دستگاه های دیگر، تکمیل مدارک، احداث ساختمان، نصب خط تولید و دریافت تاییدیه های بهداشتی بستگی دارد.

همچنین هزینه دریافت مجوز کارخانه را نباید با حق عضویت اتحادیه یا هزینه صدور پروانه کسب یکسان دانست. بخش عمده هزینه واقعی راه اندازی کارخانه مربوط به زمین، ساختمان، زیرساخت ها، ماشین آلات، آزمایشگاه، سرمایه در گردش و اجرای الزامات فنی و بهداشتی است.

مبالغ دولتی مرتبط با هر مجوز نیز باید هنگام اقدام و بر اساس آخرین مقررات و اطلاعات درج شده در سامانه رسمی مربوط استعلام شوند.

انواع مواد غذایی مشمول مجوزهای بهداشتی تولید و بسته بندی

در ایران برای بسته بندی مواد غذایی یک مجوز واحد با عنوان ثابت «مجوز بسته بندی بهداشتی» برای همه محصولات وجود ندارد. نوع مجوز و مرجع صادرکننده آن بر اساس نوع ماده غذایی، میزان فرآوری، منشا محصول، شکل عرضه، محل تولید و صنعتی یا کارگاهی بودن فعالیت تعیین می شود.

کارخانه ها و کارگاه هایی که مواد غذایی را تولید، فرآوری، آماده سازی یا با نام و بسته بندی مشخص به صورت تجاری عرضه می کنند، باید الزامات فنی و بهداشتی مربوط به فعالیت خود را رعایت کنند. همچنین محصول نهایی حسب گروه محصول و مقررات جاری باید در چارچوب فرآیندهای سازمان غذا و دارو یا سایر مراجع تخصصی مربوط ثبت و مجوزهای لازم برای آن دریافت شود.

مهم ترین گروه های مواد غذایی که در فعالیت صنعتی تولید و بسته بندی معمولا مشمول الزامات و مجوزهای بهداشتی هستند عبارتند از:

۱. مواد اولیه، افزودنی ها و ترکیبات مورد مصرف صنایع غذایی

این گروه شامل موادی مانند افزودنی های مجاز غذایی، طعم دهنده ها، برخی اسانس ها، بهبود دهنده ها، شیرین کننده ها، نشاسته، خمیرمایه، بکینگ پودر و سایر مواد اولیه مورد استفاده در صنایع غذایی است.

بسته بندی این محصولات باید علاوه بر شرایط بهداشتی، با ماهیت ماده، میزان مصرف و الزامات برچسب گذاری آن سازگار باشد.

۲. فرآورده های گوشتی و پروتئینی

انواع سوسیس و کالباس، فرآورده های گوشتی، غذاهای آماده گوشتی، کنسروهای گوشتی و برخی محصولات پروتئینی فرآوری شده در این گروه قرار می گیرند.

در محصولاتی که منشا دامی دارند، علاوه بر الزامات سازمان غذا و دارو ممکن است ضوابط و نظارت های مرتبط با سازمان دامپزشکی نیز مطرح باشد. به همین دلیل مسیر مجوز این محصولات باید بر اساس نوع دقیق فرآورده بررسی شود.

۳. شیر و فرآورده های لبنی

محصولاتی مانند:

• شیر
• ماست
• پنیر
• دوغ
• خامه
• کره
• شیر طعم دار
• دسرهای لبنی
• محصولات لبنی تخمیری

نوع بسته بندی این محصولات باید با فرآیندهایی مانند پاستوریزاسیون، UHT، پرکنی گرم یا سرد و شرایط زنجیره سرد هماهنگ باشد.

۴. نوشیدنی ها، آبمیوه و فرآورده های میوه ای مایع

این گروه شامل مواردی مانند:

• آبمیوه
• نکتار
• نوشیدنی میوه ای
• نوشابه
• شربت
• پوره میوه
• کنسانتره
• نوشیدنی های گیاهی
• برخی نوشیدنی های انرژی زا و عملکردی

در این محصولات نوع فرآیند حرارتی، اسیدیته، ماندگاری مورد انتظار و جنس ظرف نقش مهمی در انتخاب روش بسته بندی دارد.

۵. کنسروها و فرآورده های حرارتی

انواع کنسروهای غیر گوشتی مانند:

• کنسرو حبوبات
• کنسرو سبزیجات
• کمپوت
• رب
• برخی سس ها
• غذاهای آماده کنسروی

در این محصولات کنترل فرآیند حرارتی، سلامت قوطی یا ظرف، کیفیت درزبندی و جلوگیری از آلودگی ثانویه اهمیت بالایی دارد.

۶. روغن ها و چربی های خوراکی

روغن های خوراکی مایع، روغن های سرخ کردنی، روغن های گیاهی، برخی روغن های تخصصی و چربی های خوراکی بسته بندی شده نیز مشمول الزامات تولید، بسته بندی و برچسب گذاری مربوط به خود هستند.

بسته بندی این محصولات باید خصوصا در برابر نور، اکسیژن و مهاجرت ترکیبات ناخواسته مقاومت مناسبی داشته باشد.

۷. فرآورده های آردی، غلات و محصولات نانوایی

این گروه می تواند شامل موارد زیر باشد:

• انواع آرد
• غلات فرآوری شده
• ماکارونی
• رشته
• بیسکویت
• کیک
• کلوچه
• نان های صنعتی
• غلات صبحانه
• محصولات حجیم شده

در محصولات خشک، کنترل رطوبت و جلوگیری از ورود آفات، بو و آلودگی محیطی از مهم ترین وظایف بسته بندی است.

۸. شیرینی، شکلات و فرآورده های قنادی

انواع شکلات، آبنبات، تافی، شیرینی صنعتی، ویفر، آدامس و فرآورده های مشابه در این گروه قرار می گیرند.

کنترل دما، رطوبت، چربی و نفوذ بو در طراحی بسته بندی این محصولات اهمیت دارد.

۹. ادویه، چاشنی و طعم دهنده های غذایی

محصولاتی مانند:

• زردچوبه
• فلفل
• دارچین
• زعفران
• ادویه های ترکیبی
• پودر سیر و پیاز
• انواع چاشنی
• نمک خوراکی

معمولا به صورت بسته بندی شده عرضه می شوند و کنترل آلودگی میکروبی، رطوبت و حفظ عطر و ترکیبات فرار آنها اهمیت زیادی دارد.

۱۰. حبوبات، غلات و برنج

عدس، نخود، لوبیا، لپه، برنج، گندم، جو و محصولات مشابه در صورت عرضه بسته بندی شده تجاری باید در واحد مناسب، با رعایت الزامات مربوط به پاکسازی، سورت، کنترل آفات، نگهداری و بسته بندی آماده شوند.

در طراحی کارخانه این گروه معمولا تجهیزاتی مانند بوجاری، سورت، سنگ گیر، فلزیاب، توزین و دستگاه بسته بندی مورد استفاده قرار می گیرند.

۱۱. خشکبار، آجیل و میوه خشک

محصولاتی مانند:

• پسته
• بادام
• گردو
• کشمش
• انجیر خشک
• خرما
• میوه خشک
• مخلوط آجیل

در این محصولات کنترل رطوبت، آفات انباری، اکسیداسیون چربی، آلودگی های قارچی و کیفیت ماده اولیه اهمیت ویژه ای دارد و نوع بسته بندی باید بر اساس ماندگاری مورد انتظار انتخاب شود.

۱۲. چای، قهوه و دمنوش

انواع چای، قهوه، پودر و دانه قهوه، دمنوش های گیاهی و میوه ای نیز در صورت فرآوری و عرضه تجاری بسته بندی شده در این گروه قرار می گیرند.

در بسته بندی قهوه، کنترل اکسیژن و حفظ عطر اهمیت بیشتری دارد و ممکن است از پاکت های چند لایه یا شیر یک طرفه استفاده شود.

۱۳. سس ها، رب، ترشی، شور و فرآورده های مشابه

انواع:

• رب گوجه فرنگی
• سس
• سرکه
• ترشی
• شور
• مربا
• مارمالاد
• شیره های خوراکی

نیز بر اساس فرآیند تولید و نوع بسته بندی تحت الزامات مربوط به صنایع غذایی قرار می گیرند.

۱۴. غذاهای آماده و نیمه آماده

افزایش تولید غذاهای آماده و نیمه آماده باعث شده این گروه به یکی از بخش های مهم صنعت فرآوری و بسته بندی تبدیل شود.

این محصولات می توانند شامل:

• غذاهای آماده مصرف
• غذاهای نیمه آماده
• غذاهای منجمد
• سوپ و غذای فوری
• محصولات آماده پخت
• برخی غذاهای بسته بندی شده سرد

در این گروه کنترل زمان و دما، ماندگاری میکروبی، زنجیره سرد و انتخاب فناوری هایی مانند وکیوم یا MAP می تواند اهمیت زیادی داشته باشد.

۱۵. عسل و فرآورده های زنبور عسل

عسل بسته بندی شده تجاری نیز باید در شرایط مناسب و با رعایت الزامات مرتبط با کیفیت، اصالت، بسته بندی و برچسب گذاری عرضه شود. نوع ظرف باید با ویژگی های محصول سازگار بوده و از ایجاد آلودگی یا تغییر کیفیت جلوگیری کند.

آیا همه مواد غذایی دقیقا مسیر مجوز یکسانی دارند؟

خیر. این یکی از نکات مهم در تدوین طرح توجیهی است.

برای مثال، مسیر مجوز یک کارخانه تولید نوشیدنی با یک واحد بسته بندی حبوبات یا کارخانه فرآورده های گوشتی یکسان نیست. همچنین فعالیت های مرتبط با فرآورده های خام دامی، محصولات اولیه کشاورزی، مشاغل خانگی و برخی فعالیت های صنفی می توانند ضوابط و مراجع متفاوتی داشته باشند.

در قانون نیز نظارت بر کارخانه ها و کارگاه های مواد غذایی از نظارت بر برخی واحدهای مرتبط با فرآورده های خام دامی تفکیک شده و وزارت بهداشت و وزارت جهاد کشاورزی حسب حوزه فعالیت دارای وظایف نظارتی هستند. بنابراین مرجع مجوز باید برای هر محصول به صورت مستقل تعیین شود.

تجهیزات و ماشین آلات بسته بندی مواد غذایی

انتخاب تجهیزات و ماشین آلات بسته بندی مواد غذایی به نوع محصول، ظرفیت تولید، وزن بسته، جنس لفاف یا ظرف، میزان اتوماسیون، ماندگاری مورد انتظار و روش عرضه محصول بستگی دارد. به همین دلیل یک خط بسته بندی حبوبات از نظر تجهیزات با خط بسته بندی گوشت تازه، شیر، ادویه یا غذای آماده تفاوت قابل توجهی دارد.

در یک خط صنعتی، ماشین آلات بسته بندی معمولا از چند بخش شامل انتقال محصول، توزین یا دوزینگ، پرکنی، شکل دهی و دوخت بسته، کنترل کیفیت، کدگذاری، بسته بندی ثانویه و تجهیزات انتهای خط تشکیل می شوند.

مهم ترین تجهیزات مورد استفاده در خطوط بسته بندی مواد غذایی عبارتند از:

۱. دستگاه توزین چند سر یا Multihead Weigher

دستگاه توزین چند سر برای اندازه گیری سریع و دقیق وزن محصولات دانه ای، قطعه ای و گرانولی مورد استفاده قرار می گیرد. این سیستم معمولا همراه با دستگاه بسته بندی عمودی یا سینی پرکن نصب می شود.

کاربردهای رایج آن شامل:

• خشکبار و آجیل
• چیپس و اسنک
• حبوبات
• قند و محصولات قطعه ای
• سبزیجات منجمد
• پاستا
• شیرینی و شکلات
• برخی محصولات تازه و منجمد

مزیت اصلی این دستگاه، سرعت و دقت بالاتر توزین در خطوط متوسط و پرظرفیت است.

۲. دستگاه توزین خطی

توزین خطی گزینه ساده تر و معمولا کم هزینه تری نسبت به سیستم چند سر است و برای محصولاتی مانند حبوبات، غلات، خشکبار و مواد گرانولی قابل استفاده است.

این سیستم در واحدهایی که سرعت بسیار بالای بسته بندی نیاز ندارند می تواند انتخاب اقتصادی تری باشد.

۳. دستگاه پرکن حجمی یا پیمانه ای

در این سیستم مقدار محصول بر اساس حجم مشخصی از پیمانه اندازه گیری می شود.

این دستگاه برای مواد خشک و دارای جریان پذیری نسبتا یکنواخت مانند:

• برنج
• برخی حبوبات
• شکر
• نمک
• غلات و محصولات گرانولی

دقت سیستم حجمی معمولا به یکنواختی چگالی و شکل محصول وابسته است. بنابراین در محصولاتی که وزن مخصوص آنها تغییر زیادی دارد، سیستم توزین وزنی می تواند مناسب تر باشد.

۴. دستگاه پرکن پودری یا Auger Filler

برای دوزینگ مواد پودری معمولا از سیستم مارپیچی یا اوگر استفاده می شود.

کاربردهای رایج آن عبارتند از:

• ادویه
• پودر کاکائو
• آرد
• پودر قهوه
• شیر خشک
• پودرهای نوشیدنی
• مکمل ها و ترکیبات پودری غذایی

انتخاب نوع مارپیچ، قطر آن و سیستم کنترل باید بر اساس ویژگی هایی مانند روانی پودر، چگالی، میزان گرد و غبار و وزن هر بسته انجام شود.

۵. دستگاه بسته بندی عمودی VFFS

دستگاه Vertical Form Fill Seal یکی از مهم ترین ماشین آلات بسته بندی مواد غذایی است. رول فیلم وارد دستگاه شده، به شکل کیسه درمی آید، محصول داخل آن ریخته می شود و بسته به صورت اتوماتیک دوخته و جدا می گردد.

این دستگاه معمولا همراه با یکی از سیستم های توزین چند سر، توزین خطی، پیمانه ای یا اوگر فیلر کار می کند.

VFFS برای محصولاتی مانند:

• چیپس و اسنک
• حبوبات
• خشکبار
• برنج
• شکر
• ادویه
• پودرها
• سبزیجات منجمد

کاربرد گسترده دارد.

بسته به تجهیزات دستگاه می توان فرم های مختلفی از پاکت را تولید کرد.

۶. دستگاه بسته بندی افقی یا Flow Pack

در دستگاه Horizontal Form Fill Seal یا Flow Pack، محصول به صورت افقی وارد لفاف شده و فیلم در اطراف آن شکل می گیرد.

این فناوری برای محصولاتی مانند:

• کیک
• کلوچه
• شکلات
• بیسکویت
• نان صنعتی
• بستنی
• محصولات تک عددی
• برخی میوه و سبزیجات

سرعت خط، ابعاد محصول و نوع فیلم از عوامل اصلی انتخاب مدل دستگاه هستند.

۷. دستگاه بسته بندی پاکت آماده

در این سیستم برخلاف VFFS، پاکت از قبل تولید شده و دستگاه عملیات باز کردن پاکت، پرکردن و دوخت آن را انجام می دهد.

پاکت های ایستاده، زیپ دار و برخی بسته بندی های صادراتی مواد غذایی می توانند با این سیستم پر شوند.

این روش برای خشکبار، قهوه، ادویه، پودرها، غذای حیوانات خانگی و بسیاری از محصولات غذایی ارزش افزوده بالا کاربرد دارد.

۸. دستگاه پرکن مایعات

پرکن های مایع بر اساس ویژگی محصول به انواع مختلفی مانند ثقلی، پمپی، فلومتری و سایر سیستم ها تقسیم می شوند.

کاربرد آنها شامل بسته بندی:

• آب و نوشیدنی
• آبمیوه
• دوغ
• عرقیات گیاهی
• روغن
• سرکه
• برخی سس های رقیق

ویسکوزیته، وجود ذرات، کف کردن محصول، دمای پرکنی و دقت مورد نیاز باید در انتخاب دستگاه لحاظ شود.

۹. دستگاه پرکن محصولات غلیظ و نیمه جامد

برای محصولاتی مانند:

• رب گوجه فرنگی
• سس
• عسل
• مربا
• کرم و خمیرهای غذایی
• برخی محصولات لبنی

معمولا از سیستم های متناسب با مواد ویسکوز، از جمله پرکن های پیستونی یا پمپی استفاده می شود.

در این محصولات قطر نازل، دمای محصول، وجود ذرات و قابلیت شستشوی تجهیزات اهمیت زیادی دارد.

۱۰. دستگاه درب بند و درپوش گذار

بعد از پر شدن بطری، جار یا ظرف، مرحله درب بندی انجام می شود.

نوع دستگاه به شکل درب و ظرف بستگی دارد و می تواند شامل:

• درب پیچشی
• درب فلزی
• درب فشاری
• ROPP
• Capper اتوماتیک

باشد.

کیفیت درب بندی نقش مستقیمی در جلوگیری از نشتی و حفظ ماندگاری محصول دارد.

۱۱. دستگاه سیل حرارتی ظروف یا Tray Sealer

این دستگاه فیلم را روی دهانه سینی یا ظرف قرار داده و آن را تحت شرایط مشخص حرارت و فشار سیل می کند.

کاربرد آن در بسته بندی:

• غذای آماده
• لبنیات
• سالاد
• گوشت
• مرغ
• ماهی
• میوه و سبزی
• دسر

سیستم های پیشرفته Tray Sealer می توانند علاوه بر سیل ساده، بسته بندی تحت خلاء یا اتمسفر اصلاح شده را نیز انجام دهند.

۱۲. دستگاه بسته بندی MAP

در بسته بندی با اتمسفر اصلاح شده یا Modified Atmosphere Packaging، هوای داخل بسته با ترکیب کنترل شده ای از گازها جایگزین می شود.

این فناوری برای افزایش ماندگاری برخی محصولات مانند:

• گوشت تازه
• مرغ
• پنیر
• غذای آماده
• محصولات نانوایی
• میوه و سبزی تازه

کاربرد دارد.

ترکیب گازها باید بر اساس ماهیت محصول تعیین شود و تجهیزات خط ممکن است شامل میکسر گاز، آنالایزر گاز و سیستم کنترل نشتی نیز باشند.

۱۳. دستگاه بسته بندی وکیوم

در این روش هوای داخل بسته تا حد زیادی خارج و سپس بسته درزبندی می شود.

کاربردهای متداول عبارتند از:

• گوشت و فرآورده های گوشتی
• پنیر
• ماهی
• خشکبار
• قهوه
• برخی غذاهای آماده

انتخاب وکیوم برای همه محصولات مناسب نیست. برای مثال ساختار بافت، فعالیت تنفسی محصول و شرایط نگهداری باید پیش از انتخاب این فناوری بررسی شوند.

۱۴. دستگاه ترموفرمینگ

در خطوط صنعتی ترموفرمینگ، ورق پلیمری در داخل دستگاه شکل داده می شود، محصول در حفره ایجاد شده قرار می گیرد و پس از اعمال فیلم رویی، بسته سیل و برش می خورد.

این فناوری در خطوط پرظرفیت برای بسته بندی محصولاتی مانند گوشت، پنیر، فرآورده های گوشتی، غذاهای آماده و محصولات پروتئینی مورد استفاده قرار می گیرد.

امکان استفاده از وکیوم یا MAP نیز در بسیاری از خطوط ترموفرمینگ وجود دارد.

۱۵. تجهیزات بسته بندی آسپتیک

برای محصولاتی که باید پس از فرآوری در شرایط استریل بسته بندی شوند، تجهیزات اختصاصی آسپتیک مورد استفاده قرار می گیرند.

این فناوری در محصولاتی مانند شیر UHT، نوشیدنی ها، برخی آبمیوه ها، پوره و محصولات مایع با ماندگاری بالا کاربرد دارد و از نظر طراحی، کنترل فرآیند و سرمایه گذاری بسیار پیچیده تر از خطوط بسته بندی معمولی است.

۱۶. دستگاه تاریخ زن و کدگذار

برای درج اطلاعاتی مانند:

• تاریخ تولید
• تاریخ انقضا
• شماره بچ
• سری ساخت
• کد ردیابی

از سیستم هایی مانند Inkjet، Thermal Inkjet، Thermal Transfer و Laser استفاده می شود.

انتخاب فناوری چاپ به جنس سطح بسته بندی، سرعت خط و کیفیت کد مورد نیاز بستگی دارد.

۱۷. دستگاه لیبل زن

لیبل زن برای نصب برچسب روی بطری، جار، ظروف و بسته های مختلف استفاده می شود.

مدل های مختلف آن می توانند لیبل کاغذی، پشت چسب دار، Wrap Around یا Sleeve را روی محصول نصب کنند.

۱۸. فلزیاب صنعتی

فلزیاب یکی از تجهیزات مهم کنترل کیفیت در بسیاری از خطوط مواد غذایی است و برای شناسایی آلودگی های فلزی احتمالی در محصول مورد استفاده قرار می گیرد.

محل نصب آن بر اساس فرآیند تولید می تواند قبل یا بعد از بسته بندی باشد.

۱۹. دستگاه بازرسی X-Ray

سیستم X-Ray علاوه بر برخی فلزات، بسته به محصول و فناوری دستگاه می تواند اجسام خارجی با چگالی متفاوت مانند قطعات شیشه، سنگ یا استخوان را شناسایی کند.

این تجهیزات بیشتر در خطوط صنعتی با حساسیت بالای کنترل کیفیت استفاده می شوند.

۲۰. چک ویر یا Checkweigher

Checkweigher وزن بسته نهایی را در حین حرکت روی خط کنترل می کند و بسته های خارج از محدوده تعریف شده را از خط خارج می سازد.

این دستگاه با دستگاه توزین اولیه تفاوت دارد؛ توزین اولیه مقدار محصول ورودی به بسته را تعیین می کند، اما Checkweigher کنترل نهایی وزن محصول بسته بندی شده را انجام می دهد.

۲۱. تجهیزات تست نشتی و کنترل کیفیت سیل

در بسته بندی هایی که سلامت درز اهمیت زیادی دارد، به ویژه MAP و سینی های سیل شده، می توان از دستگاه های تشخیص نشتی و کنترل کیفیت سیل استفاده کرد.

وجود سوراخ کوچک یا نقص در درزبندی می تواند کل عملکرد بسته بندی محافظتی را مختل کند.

۲۲. دستگاه شیرینگ پک

شیرینگ پک بیشتر در مرحله بسته بندی ثانویه برای قرار دادن چند محصول در یک مجموعه استفاده می شود.

بطری های نوشیدنی، قوطی ها، جعبه ها و برخی بسته های چندتایی با فیلم شیرینگ جمع بندی می شوند.

۲۳. دستگاه کارتنینگ و کارتن پک

در خطوط اتوماتیک می توان از دستگاه های:

• کارتن ساز
• کارتن گذار
• Case Packer
• Cartoner
• چسب زن کارتن

برای بسته بندی ثانویه محصول استفاده کرد.

این تجهیزات در خطوط با ظرفیت بالا باعث کاهش عملیات دستی و افزایش یکنواختی بسته بندی می شوند.

۲۴. تسمه کش، چسب زن و تجهیزات انتهای خط

پس از قرار گرفتن محصولات در کارتن، از تجهیزاتی مانند تسمه کش، چسب زن اتوماتیک و سیستم های انتقال برای آماده سازی کالا جهت انبار و حمل استفاده می شود.

۲۵. سیستم پالتایزر و ربات های انتهای خط

در کارخانه های پرظرفیت، عملیات چیدمان کارتن ها روی پالت می تواند توسط پالتایزر یا ربات انجام شود.

این تجهیزات ضمن کاهش عملیات دستی، امکان ایجاد الگوی یکنواخت چیدمان و افزایش سرعت لجستیک را فراهم می کنند.

تجهیزات جانبی خط بسته بندی مواد غذایی

علاوه بر دستگاه اصلی بسته بندی، بسته به نوع محصول ممکن است تجهیزات زیر نیز مورد نیاز باشند:

• بالابر و نوار نقاله
• مخزن و هاپر
• سیستم تغذیه اتوماتیک
• کمپرسور هوای فشرده
• سیستم تولید یا تامین نیتروژن
• میکسر و آنالایزر گاز برای MAP
• سیستم جمع آوری گرد و غبار
• تجهیزات شستشو و CIP در خطوط مرتبط
• سردخانه و تونل انجماد در محصولات سرد و منجمد
• میزهای بازرسی و سورت
• تجهیزات کنترل کیفیت و آزمایشگاه

معیار انتخاب و طراحی یکپارچه خط بسته بندی مواد غذایی

برای انتخاب ماشین آلات در طرح توجیهی بسته بندی و فرآوری مواد غذایی باید حداقل عوامل زیر بررسی شوند:

• نوع و ویژگی فیزیکی محصول
• ظرفیت تولید ساعتی و سالانه
• وزن و ابعاد هر بسته
• نوع ظرف یا فیلم بسته بندی
• دقت مورد نیاز در توزین و پرکنی
• سرعت خط
• ماندگاری هدف
• نیاز یا عدم نیاز به وکیوم و MAP
• سطح اتوماسیون
• امکان شستشو و طراحی بهداشتی
• میزان مصرف برق و هوای فشرده
• میزان ضایعات فیلم و محصول
• قابلیت تغییر سایز بسته
• دسترسی به قطعات یدکی
• خدمات پس از فروش
• هزینه تعمیر و نگهداری
• امکان اتصال تجهیزات کنترل کیفیت
• سرمایه گذاری اولیه

در خرید ماشین آلات نباید هر دستگاه به صورت مستقل انتخاب شود. ظرفیت توزین، پرکن، دستگاه بسته بندی، نوار نقاله، کنترل کیفیت و تجهیزات انتهای خط باید با یکدیگر هماهنگ باشند.

برای مثال، نصب یک دستگاه بسته بندی با ظرفیت بالا در کنار سیستم توزین کند باعث ایجاد گلوگاه و کاهش ظرفیت واقعی کارخانه می شود. برعکس، خرید تجهیزات بسیار پرظرفیت برای یک بازار کوچک، سرمایه ثابت و هزینه استهلاک طرح را بدون افزایش متناسب درآمد بالا می برد.

به همین دلیل ظرفیت و نوع ماشین آلات باید پس از تحلیل بازار، تعیین ظرفیت اقتصادی طرح، انتخاب محصول و مشخص شدن نوع بسته بندی نهایی تعیین شوند.

سؤالات متداول

برای راه اندازی کارخانه بسته بندی مواد غذایی چقدر سرمایه لازم است؟

سرمایه مورد نیاز به نوع محصول، ظرفیت تولید، میزان اتوماسیون، ماشین آلات، ساختمان، سردخانه و سرمایه در گردش بستگی دارد و بدون مشخص شدن این عوامل نمی توان رقم ثابتی اعلام کرد.

برای بسته بندی مواد غذایی چه مجوزهایی لازم است؟

برای واحد صنعتی معمولا جواز تاسیس، مجوزها و تاییدیه های بهداشتی مرتبط با محصول و پروانه بهره برداری مورد نیاز است. بسته به نوع محصول، تایید سازمان استاندارد، محیط زیست یا دامپزشکی نیز ممکن است لازم باشد.

چه محصولاتی برای راه اندازی خط بسته بندی مواد غذایی مناسب تر هستند؟

حبوبات، برنج، خشکبار، ادویه، چای، قهوه، میوه خشک، محصولات آماده و نیمه آماده از گزینه های رایج هستند؛ اما انتخاب محصول باید بر اساس تقاضای بازار، تامین مواد اولیه، رقابت و حاشیه سود انجام شود.

برای خط بسته بندی مواد غذایی چه ماشین آلاتی نیاز است؟

تجهیزات مورد نیاز به نوع محصول بستگی دارد و می تواند شامل توزین یا پرکن، دستگاه بسته بندی عمودی یا افقی، وکیوم یا سیل، تاریخ زن، لیبل زن، فلزیاب، چک ویر و تجهیزات بسته بندی ثانویه باشد.

آیا راه اندازی کارخانه بسته بندی مواد غذایی سودآور است؟

این فعالیت در صورت انتخاب محصول مناسب، تامین پایدار مواد اولیه، فروش کافی و کنترل هزینه بسته بندی می تواند سودآور باشد؛ اما میزان سود و دوره بازگشت سرمایه باید برای ظرفیت و محصول مشخص در طرح توجیهی محاسبه شود.