مواد اولیه تولید خوراک دام و طیور مهم ترین عامل در کیفیت محصول و یکی از اصلی ترین عوامل تعیین کننده بهای تمام شده کارخانه هستند. خط تولید مدرن نمی تواند مواد اولیه بی کیفیت را به خوراک با کیفیت تبدیل کند؛ به همین دلیل کنترل نهاده از زمان خرید تا ورود به فرمول تولید، بخش مهمی از مدیریت کارخانه خوراک است.
ذرت، جو، گندم، کنجاله سویا، سبوس، منابع معدنی، مکمل های ویتامینی، اسیدهای آمینه، روغن و افزودنی های مختلف می توانند در تولید خوراک استفاده شوند، اما نوع و مقدار هر ماده برای خوراک مرغ گوشتی، مرغ تخم گذار، دام شیری، دام پرواری یا آبزیان یکسان نیست.
از طرف دیگر، فرمول خوراک فقط یک فهرست از درصد مواد نیست. کیفیت واقعی هر محموله، قیمت روز، میزان پروتئین، انرژی، رطوبت، فیبر، آلودگی قارچی، قابلیت هضم و محدودیت مصرف باید هم زمان بررسی شوند.
در گزارش امکان سنجی آسان مشاور، برای خوراک طیور، دام و آبزیان گروه های متفاوتی از مواد اولیه در نظر گرفته شده است؛ از جمله ذرت، گندم، جو، کنجاله سویا، پودر چربی، منابع معدنی، مکمل ها، پودر ماهی، ملاس و برخی افزودنی های تخصصی.
در این مقاله گروه های مواد اولیه، نقش آنها، اصول خرید و کنترل کیفیت بررسی می شوند؛ اما فرمول دقیق جیره و درصد مصرف هر ماده منتشر نمی شود، زیرا این اطلاعات باید براساس محصول، کیفیت نهاده، قیمت و نیاز تغذیه ای واقعی تنظیم شوند.
«درخواست مشاوره تخصصی برای سرمایهگذاری»
خلاصه سریع مواد اولیه
| گروه | نمونه مواد | نقش اصلی | مهم ترین ریسک |
|---|---|---|---|
| غلات | ذرت، جو، گندم | تامین انرژی | رطوبت، کپک، مایکوتوکسین |
| منابع پروتئینی | کنجاله سویا، کلزا، آفتابگردان | تامین پروتئین و اسید آمینه | کیفیت متغیر، تقلب، حرارت دیدگی |
| محصولات جانبی | سبوس، تفاله، ملاس | انرژی، فیبر یا کاهش هزینه | نوسان ترکیب و فساد |
| چربی ها | روغن و پودر چربی | افزایش انرژی | اکسیداسیون و فساد |
| مواد معدنی | کربنات کلسیم، فسفات، نمک | تامین مواد معدنی | ناخالصی و دوز نامناسب |
| ویتامین و پرمیکس | پرمیکس های تخصصی | تامین ریزمغذی | افت فعالیت در نگهداری |
| اسیدهای آمینه | متیونین، لیزین و موارد مشابه | بالانس پروتئین | خطای توزین |
| افزودنی ها | ضد قارچ، آنتی اکسیدان، آنزیم | بهبود کیفیت یا پایداری | مصرف خارج از دستور |
| بسته بندی | کیسه پلی پروپیلن | حمل و نگهداری محصول | پارگی و نفوذ رطوبت |
چرا مواد اولیه در اقتصاد کارخانه اهمیت زیادی دارند؟
در کارخانه خوراک دام و طیور، برخلاف برخی صنایع که ماشین آلات یا انرژی بیشترین سهم هزینه را دارند، هزینه خرید مواد اولیه معمولا بخش بسیار بزرگی از هزینه جاری تولید را تشکیل می دهد.
در پروژه ۴۵ هزار تنی مورد مطالعه آسان مشاور، هزینه سالیانه مواد اولیه برای سه گروه خوراک دام، طیور و آبزیان بخش عمده هزینه بهره برداری را تشکیل داده است. گزارش برای ظرفیت ۲۰ هزار تن خوراک طیور، ۱۵ هزار تن خوراک دام و ۱۰ هزار تن خوراک آبزیان، جدول مستقل تامین مواد اولیه تهیه کرده است.
این موضوع دو نتیجه مهم دارد:
اول اینکه کارخانه نمی تواند فقط روی قیمت ماشین آلات تمرکز کند.
دوم اینکه سود کارخانه تا حد زیادی به توان خرید، تامین و مدیریت موجودی مواد اولیه وابسته است.
به همین دلیل در طرح توجیهی تولید خوراک دام و طیور، سرمایه در گردش باید جدا از سرمایه ثابت محاسبه شود.
گروه اول: غلات
غلات یکی از مهم ترین گروه های مواد اولیه خوراک هستند و بیشتر به عنوان منبع انرژی استفاده می شوند.
ذرت
ذرت یکی از پرکاربردترین مواد در خوراک طیور و بسیاری از جیره های دام است.
دلایل استفاده گسترده از ذرت عبارتند از:
- انرژی قابل استفاده مناسب
- خوش خوراکی
- قابلیت آسیاب مناسب
- نشاسته بالا
- امکان استفاده در تولید پلت
- دسترسی گسترده در بازار جهانی
اما خرید ذرت فقط براساس قیمت هر کیلو تصمیم درستی نیست.
در خرید ذرت چه مواردی باید بررسی شود؟
- رطوبت
- درصد شکستگی
- مواد خارجی
- آلودگی حشرات
- بو
- رنگ
- کپک زدگی
- آلودگی قارچی
- مایکوتوکسین
- وزن مخصوص
- شرایط حمل و انبارش
ذرت با رطوبت بالا ممکن است در ابتدا ارزان به نظر برسد، اما بخشی از وزن خریداری شده آب است و خطر فساد آن نیز بیشتر خواهد بود.
گندم
گندم علاوه بر تامین انرژی، به دلیل ویژگی نشاسته می تواند بر کیفیت پلت نیز اثر داشته باشد.
استفاده از گندم به این عوامل بستگی دارد:
- قیمت نسبت به ذرت
- کیفیت محموله
- نوع حیوان
- محدودیت های فرمول
- اندازه آسیاب
- کیفیت پلت مورد نظر
در گزارش امکان سنجی، گندم در ترکیب مواد اولیه برخی محصولات در نظر گرفته شده است.
جو
جو در خوراک دام و برخی جیره های طیور استفاده می شود، اما مقدار فیبر و ویژگی های آن با ذرت متفاوت است.
هنگام ارزیابی جو باید به مواردی مانند:
- وزن هکتولیتر
- میزان پوسته
- رطوبت
- آلودگی
- مقدار فیبر
- شکستگی
توجه شود.
استفاده از جو فقط براساس جایگزینی وزنی با ذرت انجام نمی شود.
مقایسه عمومی غلات
| ماده | انرژی | فیبر | کاربرد متداول | نکته مهم خرید |
|---|---|---|---|---|
| ذرت | بالا | پایین | طیور و دام | رطوبت و مایکوتوکسین |
| گندم | بالا | پایین تا متوسط | طیور و دام | کیفیت نشاسته و قیمت |
| جو | متوسط | بیشتر | دام و برخی جیره های طیور | فیبر و وزن مخصوص |
مقادیر دقیق انرژی یا محدودیت مصرف باید براساس آنالیز آزمایشگاهی همان محموله و فرمول تغذیه ای تعیین شوند.
گروه دوم: منابع پروتئینی
پروتئین فقط یک عدد روی برگه آنالیز نیست. کیفیت اسیدهای آمینه، قابلیت هضم و فراوری ماده نیز اهمیت دارد.
کنجاله سویا
کنجاله سویا یکی از اصلی ترین منابع پروتئینی در خوراک دام و طیور است.
در پروژه مورد بررسی، کنجاله سویا در خوراک طیور، دام و آبزیان استفاده شده است.
شاخص های مهم کنجاله سویا
- درصد پروتئین
- رطوبت
- فیبر
- خاکستر
- کیفیت حرارت دهی
- فعالیت اوره آز
- قابلیت هضم
- بو و رنگ
- ناخالصی
- شرایط نگهداری
حرارت ناکافی یا بیش از حد در فرآوری سویا می تواند کیفیت تغذیه ای محصول را تغییر دهد.
بنابراین عبارت «کنجاله سویا ۴۸ درصد» به تنهایی برای ارزیابی کیفیت کافی نیست.
کنجاله کلزا
کنجاله کلزا می تواند به عنوان یکی از منابع پروتئینی جایگزین یا مکمل استفاده شود، اما ترکیب آن با کنجاله سویا یکسان نیست.
برای استفاده صنعتی باید موارد زیر بررسی شوند:
- درصد پروتئین
- فیبر
- ترکیبات ضد تغذیه ای
- کیفیت فرآوری
- قیمت
- نوع حیوان
- محدودیت استفاده
کنجاله آفتابگردان
این ماده نیز می تواند در برخی فرمول ها مورد استفاده قرار گیرد. میزان فیبر آن بسته به فرآیند تولید و مقدار پوسته متفاوت است.
استانداردهای معرفی شده در گزارش نیز برای موادی مانند کنجاله آفتابگردان و کنجاله سویا الزامات و روش های آزمون تعریف کرده اند.
پودر ماهی
پودر ماهی بیشتر در خوراک آبزیان و بعضی محصولات تخصصی کاربرد دارد.
کیفیت آن به شدت به منبع ماده اولیه و روش تولید وابسته است.
موارد مهم بررسی:
- پروتئین
- چربی
- خاکستر
- نمک
- تازگی
- اکسیداسیون
- آلودگی میکروبی
- کیفیت نگهداری
در گزارش پروژه، پودر ماهی یکی از مواد اولیه خوراک آبزیان بوده است.
گروه سوم: سبوس و محصولات جانبی
سبوس گندم
سبوس گندم از مواد متداول در صنعت خوراک است.
مزایای آن:
- دسترسی نسبی
- تامین بخشی از فیبر
- کاربرد در خوراک دام
- امکان استفاده در برخی فرمول های طیور
اما کیفیت سبوس ثابت نیست و می تواند براساس کارخانه آرد، درصد آرد باقی مانده و نوع فرآیند تغییر کند.
بنابراین خرید سبوس فقط براساس نام محصول کافی نیست.
تفاله چغندر
تفاله چغندر یکی از محصولات جانبی صنایع قند است که در برخی جیره های دام کاربرد دارد.
مهم ترین نکات:
- رطوبت
- شکل عرضه
- فیبر
- شرایط ذخیره
- احتمال کپک
- هزینه حمل
مواد کم دانسیته یا حجیم ممکن است با وجود قیمت مناسب، هزینه حمل بالایی ایجاد کنند.
ملاس
ملاس می تواند در برخی خوراک ها برای تامین انرژی، افزایش خوش خوراکی یا بهبود بعضی ویژگی های فیزیکی استفاده شود.
ولی استفاده از ملاس نیازمند تجهیزات مناسب است:
- مخزن
- گرمکن
- پمپ
- لوله کشی
- نازل
- سیستم توزین
ملاس سرد و غلیظ به سختی پمپ می شود و طراحی ضعیف سیستم مایعات می تواند باعث توقف تولید شود.
گروه چهارم: روغن و چربی
چربی ها برای افزایش تراکم انرژی خوراک استفاده می شوند.
منابع مورد استفاده ممکن است شامل:
- روغن های گیاهی
- چربی های مجاز
- پودر چربی
- روغن ماهی در خوراک آبزیان
باشند.
در گزارش پروژه، پودر چربی برای خوراک طیور و روغن ماهی برای خوراک آبزیان پیش بینی شده است.
ریسک اصلی چربی چیست؟
اکسیداسیون.
چربی اکسید شده علاوه بر افت کیفیت می تواند بو و طعم نامطلوب ایجاد کند.
بنابراین باید موارد زیر کنترل شوند:
- شرایط مخزن
- نور
- دما
- زمان نگهداری
- کیفیت اولیه
- شاخص های اکسیداسیون
گروه پنجم: مواد معدنی
مواد معدنی در مقادیر بسیار کمتری نسبت به غلات مصرف می شوند، اما خطای آنها می تواند اثر بزرگی بر کیفیت خوراک داشته باشد.
کربنات کلسیم
به عنوان یکی از منابع کلسیم استفاده می شود.
موارد مهم:
- خلوص
- اندازه ذرات
- رطوبت
- ناخالصی
- منبع معدن
فسفات کلسیم
برای تامین فسفر و کلسیم استفاده می شود.
کیفیت ماده، قابلیت استفاده زیستی و آلودگی های احتمالی اهمیت دارند.
نمک
نمک مقدار مصرف کمی دارد، ولی مقدار آن باید دقیق کنترل شود.
توزین کم دقت مواد کوچک یکی از دلایل اهمیت سیستم میکرو دوزینگ در کارخانه های اتوماتیک است.
گروه ششم: پرمیکس های ویتامینی و معدنی
پرمیکس مجموعه ای از ریزمغذی هاست که برای توزیع یکنواخت مواد کم مصرف در خوراک استفاده می شود.
پرمیکس ممکن است شامل:
- ویتامین ها
- مواد معدنی
- حامل
- ترکیبات تخصصی
باشد.
نکات مهم خرید پرمیکس
- گونه هدف
- مرحله پرورش
- تاریخ تولید
- تاریخ مصرف
- شرایط انبار
- ترکیب اعلام شده
- اعتبار تولید کننده
- ثبات ویتامین ها
- شرایط بسته بندی
پرمیکس مرغ گوشتی لزوما برای مرغ تخم گذار یا دام مناسب نیست.
گروه هفتم: اسیدهای آمینه
در فرمولاسیون صنعتی ممکن است از اسیدهای آمینه خالص برای بالانس جیره استفاده شود.
نمونه ها شامل:
- متیونین
- لیزین
- ترئونین
- تریپتوفان
هستند.
گزارش پروژه، متیونین را در فهرست مواد اولیه خوراک طیور قرار داده است.
مقدار مصرف این مواد کم است و خطای کوچک توزین می تواند اثر قابل توجهی داشته باشد.
به همین دلیل در کارخانه صنعتی، ریزمغذی ها باید:
- جداگانه نگهداری شوند
- برچسب واضح داشته باشند
- با ترازوی دقیق توزین شوند
- ثبت بچ داشته باشند
گروه هشتم: افزودنی های خوراک
افزودنی ها بسته به نوع محصول و هدف تولید استفاده می شوند.
ممکن است شامل موارد زیر باشند:
- آنزیم ها
- آنتی اکسیدان
- مواد ضد قارچ
- جاذب مایکوتوکسین
- پروبیوتیک
- اسیدیفایر
- افزودنی های مجاز تخصصی
در گزارش امکان سنجی نیز گروهی تحت عنوان افزودنی های خاص، محرک های رشد، مایکوتوکسین ها و پروبیوتیک ها در نظر گرفته شده است.
نوع، مقدار و مجاز بودن افزودنی باید براساس ضوابط محصول بررسی شود.
مواد اولیه خوراک طیور
خوراک طیور به دلیل سرعت رشد و حساسیت عملکرد، معمولا به کنترل دقیق تری نیاز دارد.
گروه های اصلی آن عبارتند از:
| گروه | نمونه |
|---|---|
| انرژی | ذرت، گندم |
| پروتئین | کنجاله سویا |
| چربی | روغن یا پودر چربی |
| مواد معدنی | کلسیم، فسفات، نمک |
| ریزمغذی | پرمیکس |
| اسید آمینه | متیونین و سایر موارد |
| افزودنی | آنزیم، ضد قارچ، جاذب سم |
ترکیب خوراک جوجه گوشتی در دوره آغازین با دوره رشد یا پایانی یکسان نیست.
به همین دلیل کارخانه باید بتواند چند فرمول را بدون آلودگی متقاطع تولید کند.
مواد اولیه خوراک دام
خوراک دام می تواند بسته به نوع دام و سیستم پرورش ترکیب بسیار متفاوتی داشته باشد.
نمونه مواد:
- جو
- ذرت
- گندم
- سبوس
- کنجاله سویا
- کنجاله های دیگر
- ملاس
- مواد معدنی
- مکمل
در خوراک دام، فیبر و ساختار فیزیکی خوراک اهمیت بیشتری پیدا می کند.
خوراک دام شیری و دام پرواری نیز نباید یک فرمول واحد داشته باشند.
مواد اولیه خوراک آبزیان
خوراک آبزیان معمولا حساس تر و گران تر است.
در گزارش پروژه، مواد اولیه ای مانند:
- پودر ماهی
- پودر میگو
- کنجاله سویا
- آرد گندم
- آرد ذرت
- روغن ماهی
- مکمل معدنی
- مکمل ویتامینی
- آنتی اکسیدان
- ضد قارچ
- پودر گوشت
- ملاس
- سبوس
- پودر یونجه
- گلوتن
در مدل خوراک آبزیان مورد بررسی قرار گرفته اند.
این فهرست به معنی الزام استفاده از همه مواد در هر فرمول نیست.
آیا می توان مواد اولیه را آزادانه جایگزین کرد؟
خیر.
یکی از اشتباهات رایج در کارخانه خوراک این است که یک ماده فقط به دلیل افزایش قیمت با ماده ارزان تر جایگزین شود.
جایگزینی باید حداقل از چهار جهت بررسی شود:
- ارزش غذایی
- محدودیت مصرف
- اثر بر فرایند
- قیمت واقعی قابل استفاده
برای مثال ممکن است ماده ای ارزان تر باشد ولی:
- رطوبت بیشتری داشته باشد
- پروتئین قابل هضم کمتری داشته باشد
- فیبر بیشتری داشته باشد
- کیفیت پلت را کاهش دهد
- محدودیت مصرف داشته باشد
در این حالت قیمت پایین تر لزوما به کاهش بهای تمام شده منجر نمی شود.
قیمت واقعی ماده اولیه چگونه مقایسه شود؟
فرض کنید دو کنجاله با قیمت متفاوت در بازار وجود دارد.
مقایسه فقط براساس:
تومان به ازای هر کیلو
کافی نیست.
باید بررسی شود:
هزینه هر واحد ماده مغذی قابل استفاده
چقدر است.
یعنی کیفیت نیز وارد محاسبه شود.
برای خرید حرفه ای مواد اولیه، حداقل این اطلاعات در فرم خرید ثبت شوند:
| فاکتور | مقدار |
|---|---|
| نام ماده | |
| تامین کننده | |
| تاریخ قیمت | |
| قیمت هر کیلو | |
| محل تحویل | |
| هزینه حمل | |
| رطوبت | |
| پروتئین | |
| فیبر | |
| خاکستر | |
| نتیجه آزمون | |
| شرایط پرداخت |
چک لیست صنعتی آسان مشاور نیز تاکید دارد که قیمت مواد باید همراه با مبلغ، واحد، تاریخ، مشخصات و منبع ثبت شود.
کنترل کیفیت مواد اولیه
کنترل مواد اولیه در سه سطح انجام می شود:
قبل از خرید
پیش از قرارداد:
- نمونه دریافت شود
- آنالیز شود
- تامین کننده ارزیابی شود
- مشخصات پذیرش تعریف شود
هنگام ورود
کامیون نباید بلافاصله تخلیه شود.
ابتدا:
- اسناد بررسی شود
- نمونه برداری انجام شود
- ظاهر و بو کنترل شود
- رطوبت بررسی شود
- در صورت نیاز آزمایش سریع انجام شود
- تایید تخلیه صادر شود
کنترل آزمایشگاهی
بر حسب ماده می توان این آزمون ها را انجام داد:
- رطوبت
- پروتئین
- چربی
- فیبر
- خاکستر
- کلسیم
- فسفر
- نمک
- مایکوتوکسین
- آزمایش میکروبی
- شاخص های اختصاصی ماده
گزارش طرح نیز مجموعه ای از استانداردهای مرتبط با مواد اولیه و روش های آزمون خوراک را معرفی کرده است.
مایکوتوکسین؛ یکی از ریسک های مهم مواد اولیه
غلات و برخی مواد گیاهی در شرایط نامناسب می توانند توسط قارچ آلوده شوند.
بعضی قارچ ها قادر به تولید سموم قارچی هستند.
نکته مهم این است که:
ظاهر سالم ماده لزوما به معنی نبود مایکوتوکسین نیست.
بنابراین کنترل باید براساس:
- سابقه تامین کننده
- منطقه تولید
- فصل
- شرایط حمل
- رطوبت
- آزمون
انجام شود.
انبارداری نامناسب نیز می تواند ریسک را افزایش دهد.
نمونه برداری از مواد اولیه
یکی از نقاط ضعف رایج کنترل کیفیت، نمونه برداری اشتباه است.
اگر از یک کامیون ۲۵ تنی فقط از قسمت بالای بار یک مشت نمونه برداشته شود، نتیجه آزمایش ممکن است نماینده کل محموله نباشد.
نمونه باید از نقاط مختلف گرفته و ترکیب شود.
برای مواد کیسه ای نیز باید تعداد مناسبی از کیسه ها انتخاب شوند.
بعد از تهیه نمونه مرکب:
- بخشی برای آزمایش
- بخشی برای نمونه شاهد
نگهداری شود.
شرایط انبار مواد اولیه
مواد اولیه باید در شرایطی نگهداری شوند که کیفیت آنها تا زمان مصرف حفظ شود.
اصول عمومی
- محیط خشک
- تهویه مناسب
- جلوگیری از نفوذ آب
- جلوگیری از آفت
- کنترل جوندگان
- فاصله از دیوار
- عدم تماس مستقیم کیسه با کف
- شناسایی هر محموله
- کنترل تاریخ ورود
- گردش موجودی
FIFO چیست؟
FIFO یعنی:
اولین ورودی، اولین خروجی
یعنی مواد قدیمی تر قبل از مواد جدید مصرف شوند.
برای مواد دارای تاریخ مصرف یا حساسیت بیشتر ممکن است اصل FEFO مناسب تر باشد:
ماده ای که زودتر منقضی می شود، زودتر مصرف شود.
شرایط انبار پرمیکس و افزودنی
پرمیکس ها نسبت به غلات حساس تر هستند.
باید از:
- گرما
- رطوبت
- نور مستقیم
- آلودگی
- اختلاط ناخواسته
محافظت شوند.
مواد کم مصرف بهتر است در بخش مستقل با دسترسی کنترل شده نگهداری شوند.
انبار روغن و ملاس
روغن و ملاس به مخازن مجزا نیاز دارند.
در طراحی باید موارد زیر دیده شوند:
- مخزن مناسب
- امکان تخلیه تانکر
- پمپ
- گرمکن در صورت نیاز
- فیلتر
- نشانگر سطح
- جلوگیری از سرریز
- شستشو و تعمیر
ردیابی مواد اولیه
کارخانه حرفه ای باید بتواند مشخص کند:
هر کیسه خوراک تولید شده از کدام محموله های مواد اولیه ساخته شده است.
برای این کار:
- هر ورودی کد دریافت می کند
- شماره بچ تولید ثبت می شود
- مواد مصرف شده ثبت می شوند
- محصول نهایی شماره بچ می گیرد
اگر بعدا مشکلی در یک ماده پیدا شود، کارخانه می تواند محصولات مرتبط را شناسایی کند.
ارزیابی تامین کننده
تامین کننده مواد اولیه فقط براساس قیمت ارزیابی نمی شود.
یک مدل ساده:
| شاخص | اهمیت |
|---|---|
| کیفیت | بسیار زیاد |
| ثبات کیفیت | بسیار زیاد |
| قیمت | زیاد |
| تحویل به موقع | زیاد |
| شرایط پرداخت | متوسط تا زیاد |
| پاسخگویی | متوسط |
| سابقه عدم انطباق | بسیار زیاد |
| توان تامین حجم | زیاد |
گاهی خرید از تامین کننده کمی گران تر که کیفیت ثابت دارد، برای کارخانه اقتصادی تر است.
تامین یک منبع یا چند منبع؟
وابستگی کامل به یک تامین کننده ریسک ایجاد می کند.
در مواد اصلی بهتر است:
- تامین کننده اصلی
- تامین کننده جایگزین
- مشخصات پذیرش مشترک
وجود داشته باشد.
اما تعدد بیش از حد تامین کنندگان نیز کنترل کیفیت را دشوار می کند.
نقش مواد اولیه در سرمایه در گردش
یکی از دلایل بالا بودن سرمایه در گردش کارخانه خوراک، حجم خرید نهاده است.
فرض کنید کارخانه برای چند هفته تولید، ذرت، جو، کنجاله و افزودنی در انبار نگه دارد.
با افزایش قیمت نهاده:
- ارزش موجودی افزایش می یابد
- نقدینگی بیشتری لازم است
- نیاز مالی کارخانه بالا می رود
به همین دلیل در مقاله هزینه راه اندازی خط تولید خوراک دام و طیور تاکید شد که قیمت دستگاه تنها بخشی از سرمایه پروژه است.
چک لیست صنعتی نیز موجودی مواد اولیه را یکی از اجزای اصلی محاسبه سرمایه در گردش می داند.
موجودی مناسب مواد اولیه چقدر است؟
عدد ثابتی ندارد.
عوامل موثر:
- فاصله تامین کننده
- امکان واردات
- فصل برداشت
- ظرفیت کارخانه
- فضای انبار
- نرخ بهره
- قیمت بازار
- ریسک کمبود
- شرایط فروش تامین کننده
برای یک ماده داخلی با تامین روزانه، موجودی بالا ممکن است هزینه مالی غیر ضروری ایجاد کند.
برای ماده وارداتی با زمان تامین طولانی، موجودی کم می تواند کارخانه را متوقف کند.
فرمول خوراک دام و طیور چگونه تعیین می شود؟
فرمولاسیون صنعتی باید سه هدف را هم زمان دنبال کند:
تامین نیاز تغذیه ای
خوراک باید نیاز حیوان را تامین کند.
رعایت محدودیت مواد
هر ماده محدودیت های فنی و تغذیه ای دارد.
کمینه کردن هزینه
در میان فرمول های قابل قبول، ترکیبی انتخاب می شود که هزینه اقتصادی مناسبی داشته باشد.
این موضوع معمولا با نرم افزارهای فرمولاسیون و روش Least Cost Formulation انجام می شود.
چرا فرمول دقیق در مقاله عمومی ارائه نمی شود؟
فرض کنیم در یک سایت نوشته شود:
خوراک مرغ گوشتی = X درصد ذرت + Y درصد سویا + …
این فرمول بدون دانستن موارد زیر ارزش حرفه ای ندارد:
- سن مرغ
- نژاد
- وزن
- هدف تولید
- انرژی مواد
- پروتئین واقعی
- اسیدهای آمینه
- قیمت مواد
- کیفیت کنجاله
- شرایط پرورش
حتی دو محموله ذرت می توانند ارزش غذایی متفاوتی داشته باشند.
بنابراین ارائه یک فرمول ثابت ممکن است گمراه کننده باشد.
در گزارش اختصاصی، میزان مصرف و سهم مواد جزو بخش بالانس مواد است. چک لیست حرفه ای آسان مشاور نیز برای گزارش کامل، تعیین میزان مصرف، سهم فرمول، ضایعات، روش نگهداری، قیمت، تامین کننده، ریسک کمبود و جایگزین احتمالی را الزامی می داند.
رابطه مواد اولیه با کیفیت پلت
کیفیت پلت فقط به دستگاه پلت وابسته نیست.
مواد اولیه نیز تاثیر دارند.
نشاسته
بر اتصال ذرات و کیفیت پلت اثر دارد.
چربی
افزایش زیاد چربی قبل از پلت می تواند اصطکاک را کاهش دهد و بر استحکام پلت اثر بگذارد.
فیبر
نوع و مقدار فیبر بر رفتار مخلوط در پلت اثر دارد.
اندازه ذرات
آسیاب مناسب به تشکیل پلت یکنواخت کمک می کند.
بنابراین اپراتور خط و متخصص فرمول باید هماهنگ باشند.
رابطه مواد اولیه با ظرفیت آسیاب
همه مواد با یک سرعت آسیاب نمی شوند.
ظرفیت آسیاب برای:
- ذرت
- جو
- گندم
- مواد فیبری
متفاوت است.
اگر ظرفیت خط فقط براساس تست آسیاب ذرت تعیین شود، ممکن است هنگام تولید فرمول های دیگر ظرفیت کاهش پیدا کند.
این نکته در زمان خرید خط تولید خوراک دام و طیور باید لحاظ شود.
ریسک های اصلی تامین مواد اولیه
نوسان قیمت
ریسک بسیار مهم این صنعت.
کمبود عرضه
می تواند تولید را متوقف کند.
کیفیت غیر یکنواخت
باعث تغییر فرمول و محصول می شود.
وابستگی به واردات
ریسک ارز، حمل و مقررات ایجاد می کند.
آلودگی قارچی
می تواند خسارت محصول ایجاد کند.
فروش تقلبی
اختلاط مواد ارزان یا دستکاری کیفیت ممکن است رخ دهد.
نگهداری طولانی
کیفیت بعضی مواد کاهش می یابد.
راهکارهای کاهش ریسک مواد اولیه
| ریسک | راهکار |
|---|---|
| نوسان قیمت | خرید برنامه ریزی شده و چند تامین کننده |
| کمبود | موجودی ایمنی |
| افت کیفیت | مشخصات خرید و آزمایش |
| تقلب | نمونه برداری و تایید تامین کننده |
| کپک | کنترل رطوبت و انبار |
| واردات | منبع جایگزین |
| افزایش سرمایه در گردش | مدیریت موجودی |
| فساد چربی | کنترل زمان و شرایط نگهداری |
چه موادی نباید بدون تایید وارد خط شوند؟
هر ماده ای که:
- مشخصات آن معلوم نیست
- نمونه آن تایید نشده
- بسته بندی آسیب دیده
- بوی غیرعادی دارد
- کپک قابل مشاهده دارد
- رطوبت غیرعادی دارد
- برچسب ندارد
- تاریخ مصرف آن گذشته
- با سفارش خرید تطابق ندارد
باید در وضعیت قرنطینه قرار گیرد تا تصمیم نهایی گرفته شود.
قرنطینه مواد اولیه چیست؟
قرنطینه یعنی ماده وارد سایت شده، اما اجازه مصرف ندارد.
سه وضعیت مناسب برای انبار:
- تایید شده
- در انتظار آزمایش
- مردود
مواد این سه گروه نباید با یکدیگر اشتباه شوند.
استفاده از رنگ، لیبل یا سیستم نرم افزاری می تواند خطا را کاهش دهد.
مواد مردود چه می شوند؟
بسته به علت عدم انطباق:
- به تامین کننده برگشت داده می شوند
- با شرایط خاص پذیرفته می شوند
- برای مصرف دیگری اختصاص می یابند
- امحا می شوند
تصمیم باید توسط مسئول فنی و کنترل کیفیت ثبت شود.
مواد اولیه و استانداردهای خوراک
گزارش امکان سنجی، استانداردهای مختلفی را برای مواد اولیه و آزمون های خوراک فهرست کرده است؛ از جمله استانداردهای مرتبط با:
- کنجاله آفتابگردان
- فیبر خام
- پودر گوشت
- کنجاله سویا
- آزمون های میکروبی
- سبوس گندم
قبل از استفاده از شماره استاندارد در قرارداد یا برچسب محصول، باید آخرین وضعیت آن از سازمان ملی استاندارد بررسی شود؛ زیرا استانداردها ممکن است بازنگری یا جایگزین شوند.
آیا کارخانه باید آزمایشگاه داشته باشد؟
برای کنترل تولید صنعتی، دسترسی به آزمایشگاه ضروری است.
اما همه آزمون ها لزوما داخل کارخانه انجام نمی شوند.
آزمون های پرتکرار
بهتر است امکان انجام سریع آنها در کارخانه وجود داشته باشد.
آزمون های تخصصی
می توانند به آزمایشگاه معتبر بیرونی ارسال شوند.
تصمیم درباره تجهیزات آزمایشگاهی به:
- ظرفیت کارخانه
- محصول
- تعداد ورودی
- تعداد فرمول
- الزامات قانونی
بستگی دارد.
آیا خرید ارزان ترین نهاده باعث افزایش سود می شود؟
نه لزوما.
فرض کنیم دو نوع کنجاله وجود دارد:
گزینه A: ارزان تر، ولی پروتئین کمتر و رطوبت بیشتر.
گزینه B: گران تر، ولی پروتئین بالاتر و کیفیت ثابت.
ممکن است در فرمول برای گزینه A مقدار بیشتری لازم باشد و در نهایت هزینه خوراک افزایش پیدا کند.
به همین دلیل مدیر خرید و متخصص تغذیه باید با یکدیگر کار کنند.
تصمیم خرید مواد اولیه باید با چه کسی باشد؟
خرید حرفه ای نتیجه همکاری چند بخش است:
واحد خرید: قیمت و شرایط قرارداد آزمایشگاه: کیفیت متخصص تغذیه: ارزش ماده در فرمول انبار: ظرفیت و شرایط نگهداری مالی: نقدینگی تولید: قابلیت استفاده در خط
اگر خرید فقط براساس قیمت انجام شود، کارخانه ممکن است نهاده ای تهیه کند که از نظر تولید یا کیفیت مناسب نیست.
اطلاعاتی که برای هر ماده باید ثبت شود
یک شناسنامه مناسب می تواند شامل این موارد باشد:
| اطلاعات | ثبت شود؟ |
|---|---|
| نام ماده | بله |
| کد داخلی | بله |
| تامین کننده | بله |
| شماره محموله | بله |
| تاریخ ورود | بله |
| وزن | بله |
| نتیجه آزمایش | بله |
| رطوبت | بله |
| مشخصات تغذیه ای | بله |
| محل انبار | بله |
| وضعیت تایید | بله |
| تاریخ مصرف | حسب مورد |
| قیمت خرید | بله |
چه اطلاعاتی در طرح توجیهی اختصاصی مواد اولیه محاسبه می شود؟
در مقاله عمومی، گروه مواد معرفی می شوند.
اما برای پروژه واقعی باید این موارد محاسبه شوند:
- فرمول محصول
- مصرف هر ماده در یک تن
- مصرف روزانه
- مصرف ماهانه
- مصرف سالیانه
- ضریب ضایعات
- قیمت روز
- هزینه حمل
- موجودی ایمنی
- ظرفیت انبار
- تعداد سیلو
- سرمایه در گردش
- تامین کننده
- زمان تامین
- ریسک کمبود
- جایگزین
- تاثیر تغییر قیمت بر سود
این بخش از ارزش اصلی مطالعه امکان سنجی است.
در گزارش نمونه نیز برای هر گروه محصول، مصرف مواد اولیه و هزینه سالیانه تامین به صورت تفصیلی محاسبه شده است.
نتیجه گیری
مواد اولیه تولید خوراک دام و طیور فقط یک فهرست از ذرت، جو، سویا و مکمل نیستند. کیفیت، قیمت، قابلیت تامین، شرایط نگهداری و ارزش واقعی هر ماده در فرمول باید هم زمان بررسی شوند.
یک کارخانه ممکن است تجهیزات بسیار خوبی داشته باشد، اما با خرید نامناسب نهاده:
- محصول بی کیفیت تولید کند
- بهای تمام شده را افزایش دهد
- ظرفیت خط را کاهش دهد
- با مشکل فروش مواجه شود
از طرف دیگر، مدیریت حرفه ای خرید می تواند یکی از مهم ترین مزیت های رقابتی کارخانه باشد.
برای سرمایه گذار، سه پرسش باید قبل از احداث واحد پاسخ داده شود:
مواد اصلی از کجا تامین می شوند؟ چه مقدار سرمایه برای موجودی آنها لازم است؟ اگر یکی از مواد گران یا کمیاب شد، جایگزین اقتصادی چیست؟
پاسخ این سوال ها در مدل مالی و فنی طرح توجیهی تولید خوراک دام و طیور باید مشخص شود.
